Shloka 2
कुम्भकर्णवधः — Kumbhakarṇa’s Fall and the Renewal of the Engagement
Devanagari script
तेषां ध्वजाग्राण्यभिवी क्ष्य राजा स्वयं दुरात्मा नरपुज्गवानाम् | जयद्रथो याज्ञसेनीमुवाच रथे स्थितां भानुमतीं हतौजा:,उन नरश्रेष्ठ वीरोंकी ध्वजाओंके अग्रभागोंको देखकर हतोत्साह हुए दुरात्मा राजा जयद्रथने अपने रथपर बैठी हुई तेजस्विनी द्रौपदीसे स्वयं कहा--
Translation
त्या नरश्रेष्ठ वीरांच्या ध्वजांच्या अग्रभागांकडे पाहून उत्साह हरपलेला दुरात्मा राजा जयद्रथ, रथावर बसलेल्या तेजस्विनी याज्ञसेनी (द्रौपदी) हिला स्वतः म्हणाला—
Word by Word
तेषाम्of those
तेषाम्:
Adhikarana
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Plural
ध्वज-अग्राणिthe tops/fronts of the banners
ध्वज-अग्राणि:
Karma
TypeNoun
Rootध्वज + अग्र
FormNeuter, Accusative, Plural
अभिवीक्ष्यhaving looked at, seeing
अभिवीक्ष्य:
Karana
TypeVerb
Rootअभि + √वीक्ष्
Formल्यप् (absolutive/gerund), Parasmaipada (usage-neutral for gerund)
राजाthe king
राजा:
Karta
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Nominative, Singular
स्वयम्himself
स्वयम्:
Karta
TypeIndeclinable
Rootस्वयम्
दुरात्माevil-minded
दुरात्मा:
Karta
TypeAdjective
Rootदुरात्मन्
FormMasculine, Nominative, Singular
नर-पुङ्गवानाम्of the best of men (heroes)
नर-पुङ्गवानाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootनर + पुङ्गव
FormMasculine, Genitive, Plural
जयद्रथःJayadratha
जयद्रथः:
Karta
TypeNoun
Rootजयद्रथ
FormMasculine, Nominative, Singular
याज्ञसेनीम्Yajñasenī (Draupadī)
याज्ञसेनीम्:
Karma
TypeNoun
Rootयाज्ञसेनी
FormFeminine, Accusative, Singular
उवाचsaid, spoke
उवाच:
Kriya
TypeVerb
Root√वच्
FormPerfect (Liṭ), Third, Singular, Parasmaipada
रथेin/on the chariot
रथे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरथ
FormMasculine, Locative, Singular
स्थिताम्standing/situated
स्थिताम्:
Karma
TypeVerb
Root√स्था
Formक्त (past passive participle), Feminine, Accusative, Singular
भानुमतीम्radiant, splendid
भानुमतीम्:
Karma
TypeAdjective
Rootभानुमती
FormFeminine, Accusative, Singular
हत-ओजाःwhose vigor was destroyed; dispirited
हत-ओजाः:
Karta
TypeAdjective
Rootहत + ओजस्
FormMasculine, Nominative, Singular
Speaker
वैशम्पायन उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
War Context
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes