Adhyaya 26
मარკण्डेयागमनम् तथा सत्यव्रत-उपदेशः (Arrival of Mārkaṇḍeya and Counsel on Truth-Vows)
Upa-parva: Araṇya-vihāra and Ṛṣi-saṅgama (Forest Sojourn and Encounter with Mārkaṇḍeya)
Vaiśaṃpāyana describes the Pandavas reaching a forest region characterized as auspicious Sarasvatī-Śāla groves, where they adapt from accustomed comfort to austere residence. Yudhiṣṭhira supports resident ascetics with abundant roots and fruits, while Dhaumya performs ancestral and fire-related rites appropriate to their exile condition. The ancient sage Mārkaṇḍeya arrives as a guest; upon seeing Draupadī and the brothers, he appears inwardly moved. Yudhiṣṭhira queries this demeanor, and Mārkaṇḍeya clarifies that he is neither mocking nor exulting; rather, the sight of their adversity prompts remembrance of Rāma Dāśarathi, who accepted forest-dwelling by paternal command. He extends the comparison through a sequence of exempla: righteous rulers and cosmic order itself operate under dhātṛ-ordained regulation, warning against adharma rooted in mere force (the refrain “neśe balasyeti cared adharmaḥ”). The counsel culminates in reassurance that Yudhiṣṭhira’s radiance and fame, grounded in truth and proper conduct, will endure; after fulfilling the vowed term of hardship, he will reclaim prosperity from the Kauravas. Mārkaṇḍeya then formally takes leave and departs northward.
Chapter Arc: द्वैतवन में निवास करते पाण्डवों के चारों ओर वेदमन्त्रों का अखण्ड ब्रह्मघोष उठता है—सरः और वन मानो ब्रह्मलोक का प्रतिबिम्ब बन जाते हैं। → युधिष्ठिर को दिखाया जाता है कि तपस्वी ब्राह्मणों की होमवेला में प्रज्वलित अग्नियाँ, ऋक्-यजुः-साम के उच्चार, और कठोर व्रतधारी ऋषिकुलों की उपस्थिति इस वन को पुण्य-क्षेत्र बनाती है; साथ ही संकेत मिलता है कि इस पवित्र व्यवस्था की रक्षा-उत्तरदायित्व क्षत्रिय पर है। → वाक्य-शिखर पर यह प्रतिपादन आता है कि ‘ब्रह्म’ और ‘क्षत्र’ का संयोग—ब्राह्मण का तेज और क्षत्रिय का पराक्रम—मिलकर शत्रुओं को वैसे ही दग्ध कर देता है जैसे वायु-सहित अग्नि वन को भस्म कर दे; यही युधिष्ठिर के लिए नीति और धर्म का निर्णायक सूत्र बनता है। → राजा को उपदेश मिलता है कि अप्राप्त की प्राप्ति, प्राप्त की वृद्धि, तीर्थ-प्रतिपादन और यश की स्थापना के लिए वेदविद्, बहुश्रुत, तपस्वी ब्राह्मणों का सत्कार और निवास-व्यवस्था करनी चाहिए; द्वैतवन में अनेक ऋषियों/ब्राह्मणों की सूची देकर इस आदर्श समाज-चक्र को स्थिर किया जाता है।
Shlokas
Verse 1
73:87 #:23::7 () हि २ 7 षड्विशो<5ध्याय: दल्भपुत्र बकका युधिष्ठिरको ब्राह्मणोंका महत्त्व बतलाना वैशम्पायन उवाच वसत्सु वै द्वेतवने पाण्डवेषु महात्मसु । अनुकीर्ण महारण्यं ब्राह्मणैः समपद्यत
वैशंपायन म्हणाले—जनमेजया! महात्मा पांडव जेव्हा द्वैतवनात वास करू लागले, तेव्हा ते विशाल अरण्य ब्राह्मणांनी भरून गेले।
Verse 2
ईर्यमाणेन सतत ब्रह्म॒घोषेण सर्वश: । ब्रद्मलोकसमं पुण्यमासीद् द्वैतवनं सर:,सरोवरसहित द्वैततन सदा और सब ओर उच्चारित होनेवाले वेदमन्त्रोंके घोषसे ब्रह्मलोकके समान जान पड़ता था
सर्वत्र सतत घुमणाऱ्या वेदमंत्रांच्या ब्रह्मघोषामुळे द्वैतवनातील ते पुण्य सरोवर ब्रह्मलोकासारखे भासत होते।
Verse 3
यजुषाम्चां साम्नां च गद्यानां चैव सर्वश: । आसीदुच्चार्यमाणानां नि:स्वनो हृदयड्भम:,यजुर्वेद, ऋग्वेद और सामवेद तथा गद्य-भागके उच्चारणसे जो ध्वनि होती थी, वह हृदयको प्रिय जान पड़ती थी
यजुः व साम तसेच गद्यभाग यांच्या उच्चारणातून जो नाद उठत असे, तो सर्वथा हृदयंगम व प्रिय भासत असे।
Verse 4
ज्याघोषश्लैव पार्थानां ब्रह्मघोषश्वन धीमताम् । संसृष्टं ब्रह्मणा क्षत्रं भूय एव व्यरोचत
वैशंपायन म्हणाले—पार्थांच्या धनुष्यांच्या प्रत्यंचेचा टंकार आणि धीमंत ब्राह्मणांचा वेदमंत्रांचा गंभीर घोष हे दोन्ही एकाच वेळी उठले. ते एकरूप नाद होऊन जणू ब्राह्मणत्वाची पवित्रता आणि क्षत्रियत्वाचे शौर्य यांचा सुंदर संयोग अधिकच उजळून दिसू लागला—जणू ज्ञान व संयम यांच्या मार्गदर्शनाखालीच सामर्थ्य श्रेष्ठ ठरते।
Verse 5
अथाब्रवीद् बको दाल्शभ्यो धर्मराजं युधिष्ठिरम् । संध्यां कौन्तेयमासीनमृषिभि: परिवारितम्
तेव्हा दाल्भ्यपुत्र महर्षी बक यांनी धर्मराज युधिष्ठिरांना संबोधिले. कुंतीपुत्र युधिष्ठिर संध्योपासनेसाठी आसनस्थ होते आणि ऋषींनी वेढलेले होते—त्याच वेळी त्या मुनिने त्यांना वचन सांगितले।
Verse 6
पश्य द्वैतवने पार्थ ब्राह्मणानां तपस्विनाम् । होमवेलां कुरुश्रेष्ठ सम्प्रजज्लितपावकाम्
“कुरुश्रेष्ठ पार्था! द्वैतवनात पाहा—तपस्वी ब्राह्मणांची होमवेळ किती पावन व सुंदर आहे. सर्वत्र वेदींवर अग्नी प्रज्वलित झाले आहेत.”
Verse 7
चरन्ति धर्म पुण्ये5स्मिंस्त्वया गुप्ता धृतव्रता: । भृगवोडज़्विरसश्वैव वासिष्ठा: काश्यपै: सह
“या पुण्य वनात, तुझ्या संरक्षणाखाली, व्रतधारी ब्राह्मण धर्माचरण करीत आहेत. येथे भार्गव, आंगिरस, वासिष्ठ आणि काश्यप—हे सर्व महर्षी उपस्थित आहेत.”
Verse 8
आगस्त्याक्ष महाभागा आत्रेयाश्षोत्तमव्रता: । सर्वस्य जगत: श्रेष्ठा ब्राह्मणा: संगतास्त्वया
“महाभाग! अगस्त्यवंशातील तेजस्वी ऋषी आणि उत्तम व्रत पाळणारे आत्रेयही येथे आहेत. सर्व जगात श्रेष्ठ मानले जाणारे हे ब्राह्मण तुझ्याभोवती एकत्र झाले आहेत; आणि या पवित्र वनात, तुझ्या संरक्षणाखाली, ते धर्माचे अनुष्ठान करीत आहेत.”
Verse 9
इदं तु वचन पार्थ शृणुष्व गदतो मम । भ्रातृभि: सह कौन्तेय यत् त्वां वक्ष्यामि कौरव,“कुन्तीनन्दन! कुरुश्रेष्ठ भाइयोंसहित तुमसे मैं जो एक बात कह रहा हूँ, इसे ध्यान देकर सुनो
वैशंपायन म्हणाले—हे पार्था, माझे हे वचन सावधपणे ऐक. हे कौन्तेया, बंधूंंसह, हे कुरुवंशश्रेष्ठा, मी जे तुला सांगणार आहे ते ऐक.
Verse 10
ब्रद्य क्षत्रेण संसृष्टं क्षत्रं च ब्रह्मणा सह । उदीर्णे दहतः शत्रून् वनानीवाग्निमारुती
वैशंपायन म्हणाले—जेव्हा ब्राह्मतेज क्षात्रबलाशी संयुक्त होते आणि क्षात्रबल ब्राह्मतेजासह उभे राहते, तेव्हा दोन्ही जागृत होऊन शत्रूंना तसेच जाळून टाकतात, जसे अग्नी व वारा मिळून संपूर्ण वन दग्ध करतात.
Verse 11
नाब्राह्मणस्तात चिरं बुभूषे- दिच्छन्निमं लोकममुं च जेतुम् । विनीतधर्मार्थमपेतमोहं लब्ध्वा द्विज॑ नुदति नृप: सपत्नान्
वैशंपायन म्हणाले—तात! जो राजा हा लोक आणि परलोक—दोन्ही जिंकू इच्छितो, त्याने ब्राह्मणाशिवाय दीर्घकाळ राहू नये. धर्म व अर्थात विनीत आणि मोहापासून मुक्त असा द्विज मिळाल्यावर राजा आपल्या प्रतिस्पर्ध्यांना हुसकावून लावतो व नष्ट करतो.
Verse 12
चरन् नै:श्रेयसं धर्म प्रजापालनकारितम् | नाध्यगच्छद् बलिलेके तीर्थमन्यत्र वै द्विजात्
वैशंपायन म्हणाले—प्रजापालनातून उद्भवणारा परमकल्याणकारी धर्म आचरित असता, राजा बलीला या लोकी द्विजाव्यतिरिक्त दुसरे कोणतेही आश्रयस्थान, दुसरे कोणतेही तीर्थ सापडले नाही.
Verse 13
अनूनमासीदसुरस्य कामै- वैंरोचने: श्रीरपि चाक्षया5डसीत् । लब्ध्वा महीं ब्राह्मणसम्प्रयोगात् तेष्वाचरन् दुष्टमथो व्यनश्यत्
वैशंपायन म्हणाले—विरोचनपुत्र त्या असुराला भोगसामग्रीची काहीही कमतरता नव्हती; त्याची श्रीही अक्षय झाली होती. ब्राह्मणांच्या संयोगाने पृथ्वीचे राज्य मिळवून, नंतर त्याच ब्राह्मणांशी दुष्ट आचरण केल्यामुळे तो नष्ट झाला आणि त्याची समृद्धी-श्री हिरावली गेली.
Verse 14
नाब्राह्म॒णं भूमिरियं सभूति- वर्ण द्वितीयं भजते चिराय । समुद्रनेमिर्नमते तु तस्मै य॑ ब्राह्मण: शास्ति नयैविनीतम्
वैशंपायन म्हणाले—ज्या क्षत्रियाला ब्राह्मणाचा आधार नाही, त्याच्याकडे ही ऐश्वर्यसंपन्न पृथ्वी दीर्घकाळ टिकत नाही. परंतु ज्याला श्रेष्ठ ब्राह्मणाचा उपदेश व शिस्त लाभते, त्या नीतिज्ञ राजापुढे समुद्रपर्यंतची पृथ्वी नतमस्तक होते.
Verse 15
कुणञ्जरस्येव संग्रामे परिगृह्माड्कुशग्रहम् । ब्राह्मणैरविप्रहीणस्य क्षत्रस्य क्षीयते बलम्
वैशंपायन म्हणाले—जसे रणांगणात अंकुशधारी महावतापासून वेगळा झाल्यावर हत्तीची सारी शक्ती निष्फळ ठरते, तसेच ब्राह्मणांशिवाय क्षत्रियाचे बल क्षीण होते. योग्य मार्गदर्शन व पवित्र सल्ला नसता सामर्थ्य टिकत नाही.
Verse 16
ब्राह्मण्यनुपमा दृष्टि: क्षात्रमप्रतिमं बलम् | तौ यदा चरत: सार्थ तदा लोक: प्रसीदति
वैशंपायन म्हणाले—ब्राह्मणाकडे अनुपम दृष्टी व विचारशक्ती असते आणि क्षत्रियाकडे अनुपम बल असते. हे दोघे जेव्हा एकत्र, एकाच हेतूने, समन्वयाने वागतात, तेव्हा सारा लोक प्रसन्न व समृद्ध होतो.
Verse 17
यथा हि सुमहानग्नि: कक्षं दहति सानिल: । तथा दहति राजन्यो ब्राह्मणेन समं रिपुम्
वैशंपायन म्हणाले—जशी प्रचंड अग्नी वाऱ्याच्या साहाय्याने कोरड्या झुडपांना जाळून टाकते, तशीच ब्राह्मणाच्या आधाराने क्षत्रिय राजा शत्रूला भस्म करतो. धर्मयुक्त सल्ला राजशक्तीला निर्णायक बनवतो.
Verse 18
ब्राह्मणेष्वेव मेधावी बुद्धिपर्येषणं चरेत् अलब्धस्थ च लाभाय लब्धस्थ परिवृद्धये,“बुद्धिमान् पुरुषको चाहिये कि वह अप्राप्तकी प्राप्ति और प्राप्तकी वृद्धिके लिये ब्राह्मणोंसे बुद्धि ग्रहण करे
वैशंपायन म्हणाले—मेधावी पुरुषाने ब्राह्मणांकडे जाऊन बुद्धी व विवेक यांचा शोध घ्यावा. जे अजून मिळालेले नाही ते मिळवण्यासाठी; आणि जे मिळाले आहे त्याची वाढ व परिपक्वता साधण्यासाठी.
Verse 19
अलब्धलाभाय च लब्धवृद्धये यथाह्तीर्थप्रतिपादनाय । यशस्विनं वेदविदं विपक्षितं बहुश्रुतं ब्राह्मणमेव वासय
वैशंपायन म्हणाले—राजन्! जे अद्याप अप्राप्त आहे ते मिळविण्यासाठी, जे प्राप्त झाले आहे त्याची वृद्धी करण्यासाठी, तसेच यथायोग्य उपाय व धर्मकर्म यांचे सम्यक् प्रतिपादन व्हावे म्हणून, यशस्वी, वेदज्ञ, विवेकी व बहुश्रुत अशा ब्राह्मणास आपल्या गृही वसवा।
Verse 20
ब्राह्मणेषूत्तमा वृत्तिस्तव नित्यं युधिष्ठिर । तेन ते सर्वलोकेषु दीप्यते प्रथितं यश:
वैशंपायन म्हणाले—युधिष्ठिरा! ब्राह्मणांप्रति तुझी वृत्ती नेहमीच उत्तम व आदर्श आहे; म्हणूनच सर्व लोकांत तुझे प्रथित यश तेजस्वीपणे उजळते।
Verse 21
वैशम्पायन उवाच ततस्ते ब्राह्मणा: सर्वे बक॑ दाल्भ्यमपूजयन् । युधिष्टिरे स्तूयमाने भूय: सुमनसो5भवन्
वैशंपायन म्हणाले—त्यानंतर त्या सर्व ब्राह्मणांनी बक दाल्भ्याचा पूजन-सत्कार केला; आणि युधिष्ठिराची स्तुती होत असता त्यांचे मन अधिकच प्रसन्न झाले।
Verse 22
द्वैधायनो नारदश्न जामदग्न्य: पृथुश्रवा: । इन्द्रद्युम्नो भालुकिश्न॒ कृतचेता: सहस्रपात्
वैशंपायन म्हणाले—द्वैधायन (व्यास), नारद, जामदग्न्य (परशुराम), पृथुश्रवा, इंद्रद्युम्न, भालुकी, कृतचेता आणि सहस्रपात्—हे सर्व महर्षी तेथे उपस्थित होते।
Verse 23
कर्णश्रवाश्न मुज्जश्न लवणाश्वश्न॒ काश्यप: । हारीतः स्थूणकर्णश्र अग्निवेश्योडथ शौनक:
वैशंपायन म्हणाले—कर्णश्रवा, मुंज, लवणाश्व, काश्यप, हारीत, स्थूणकर्ण, अग्निवेश्य तसेच शौनक—हेही तेथे उपस्थित होते।
Verse 24
कृतवाक् च सुवाक् चैव बृहदश्वो विभावसु: । ऊर्ध्व रेता वृषामित्र: सुहोत्रो होत्रवाहन:
वैशंपायन म्हणाले—कृतवाक् व सुवाक्, बृहदश्व व विभावसु, ऊर्ध्वरेता, वृषामित्र, सुहोत्र व होत्रवाहन—तसेच द्वैपायन व्यास, नारद, परशुराम, पृथुश्रवा, इंद्रद्युम्न, भालुकी, कृतचेता, सहस्रपात्, कर्णश्रवा, मुंज, लवणाश्व, काश्यप, हारीत, स्थूणकर्ण, अग्निवेश्य, शौनक आणि इतर अनेक—हे ब्रह्मर्षी, राजर्षी व कठोर व्रतांचे पालन करणारे असंख्य ब्राह्मण अजातशत्रु युधिष्ठिराचा तसाच सन्मान करीत, जसा महर्षी देवराज पुरंदर इंद्राचा करतात।
Verse 25
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत अ्जुनाभिगमनपर्वमें द्वैतवनप्रवेशविषयक पचीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
वैशंपायन म्हणाले—दृढ व्रतांचे पालन करणारे अनेक ब्राह्मण आणि इतरही अनेक ऋषी अजातशत्रु (युधिष्ठिर) यांचा तसाच पूज्यभावाने सन्मान करीत, जसा महर्षी पुरंदर (इंद्र) यांचा करतात। त्यांत द्वैपायन व्यास, नारद, परशुराम, पृथुश्रवा, इंद्रद्युम्न, भालुकी, कृतचेता, सहस्रपात्, कर्णश्रवा, मुंज, लवणाश्व, काश्यप, हारीत, स्थूणकर्ण, अग्निवेश्य, शौनक, कृतवाक्, सुवाक्, बृहदश्व, विभावसु, ऊर्ध्वरेता, वृषामित्र, सुहोत्र व होत्रवाहन—असे ब्रह्मर्षी, राजर्षी आणि अन्य तपोनिष्ठ ब्राह्मण होते।
Verse 26
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि द्वैतवनप्रवेशे षड्विंशो 5ध्याय: ।। २६ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वमें अजुनाभिगमनपर्वमें द्वैतवनप्रवेशविषयक छब्बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील अर्जुनाभिगमनपर्वात द्वैतवनप्रवेशविषयक सव्वीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
How a dispossessed ruler should interpret and endure suffering without lapsing into coercive or retaliatory adharma; the chapter frames endurance, truth, and regulated conduct as superior to force-based legitimacy.
That satya-vrata and adherence to ordained duty preserve radiance and rightful outcomes; exemplars such as Rāma demonstrate that accepting hardship under legitimate command is ethically formative, not degrading.
Yes: it provides a predictive assurance that after completing the vowed term of forest hardship, Yudhiṣṭhira will regain prosperity and political standing, linking ethical endurance to eventual restoration.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.