Shloka 4
Yudhiṣṭhira’s Lament on Kāla and Daiva after Draupadī’s Recovery (आरण्यक पर्व, अध्याय २५७)
Devanagari script
ततः प्रववृते यज्ञ: प्रभूतार्थ: सुसंस्कृत: । दीक्षितश्नापि गान्धारियथाशास्त्रं यथाक्रमम्,फिर तो उत्तम संस्कारसे युक्त और प्रचुर धन-धान्यसे सम्पन्न वह वैष्णवयज्ञ आरम्भ हुआ। गान्धारीनन्दन दुर्योधनने शास्त्रकी आज्ञाके अनुसार विधिपूर्वक उस यज्ञकी दीक्षा ली
Translation
त्यानंतर उत्तम संस्कारांनी युक्त व विपुल धन-धान्याने समृद्ध असा यज्ञ प्रवृत्त झाला; आणि गान्धारीनंदन (दुर्योधन) याने शास्त्राप्रमाणे क्रमाने दीक्षा घेतली.
Word by Word
ततःthen, thereafter
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः (तद्-प्रातिपदिकात् अव्यय)
Formअव्यय
प्रववृतेbegan, commenced
प्रववृते:
TypeVerb
Rootप्र+वृत् (धातु: वृत्/वृत्त् ‘to proceed, begin’)
Formलिट् (परस्मैपद), प्रथमपुरुष, एकवचन
यज्ञःsacrifice, ritual
यज्ञः:
Karta
TypeNoun
Rootयज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
प्रभूतार्थःhaving abundant resources/wealth
प्रभूतार्थः:
TypeAdjective
Rootप्रभूतार्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सुसंस्कृतःwell-prepared, well-performed
सुसंस्कृतः:
TypeAdjective
Rootसु+संस्कृत (प्रातिपदिक; संस्कृत from कृ ‘to do’ with सम्-)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
दीक्षितःinitiated, consecrated
दीक्षितः:
TypeAdjective
Rootदीक्षित (प्रातिपदिक; कृदन्त from √दिक्ष्/दीक्ष् ‘to consecrate/initiate’)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अपिalso, even
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
Formअव्यय
गान्धारिO Gandhāri’s (son)/O Gandhārin (address)
गान्धारि:
TypeNoun
Rootगान्धारि (प्रातिपदिक; vocative of गान्धारिन्/गान्धारि)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
यथाas, according to
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा
Formअव्यय
शास्त्रम्scripture, rule, injunction
शास्त्रम्:
Karma
TypeNoun
Rootशास्त्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
यथाas, in the manner that
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा
Formअव्यय
क्रमम्order, sequence
क्रमम्:
Karma
TypeNoun
Rootक्रम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (अव्ययीभाववत् प्रयोग: ‘in due order’)
Speaker
वैशम्पायन उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
War Context
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes