Shloka 11
Draupadī’s Instruction on Marital Conduct and Household Discipline (चित्तग्रहण-उपदेश)
इस प्रकार अथर्वाको भेजकर अग्निदेव दूसरे स्थानमें चले गये। किंतु मत्स्योंने अथर्वासे उनकी स्थिति कहाँ है, यह बता दिया। इससे कुपित होकर अग्निने उन्हें शाप देते हुए कहा --“तुम लोग नाना प्रकारसे जीवोंके भक्ष्य बनोगे” ।। अथर्वाणं तथा चापि हव्यवाहो<ब्रवीद् वच:,तदनन्तर अग्निने अथर्वासे फिर वही बात कही। उस समय देवताओंके कहनेसे अथर्वा मुनिने सह नामक अग्निदेवसे अत्यन्त अनुनय-विनय की; परन्तु उन्होंने न तो हविष्य ढोनेका भार लेनेकी इच्छा की और न वे अपने उस जीर्ण शरीरका ही भार सह सके। अन्ततोगत्वा उन्होंने शरीर त्याग दिया
mārkaṇḍeya uvāca | evaṃ prakāram atharvākaṃ preṣya havyavāho 'gnidevo 'nyatra jagāma | kintu matsyair atharvāya tasya sthitiḥ kutra iti niveditā | tataḥ kupito 'gnir abhīśāpayan uvāca—“yūyaṃ nānāprakāraiḥ prāṇināṃ bhakṣyā bhaviṣyatha” iti || atharvāṇaṃ tathā cāpi havyavāho 'bravīd vacaḥ | tadanantaram agnir atharvāya punar eva tad vacaḥ provāca | tadā devavacanād atharvā munis saha-nāmānaṃ agnidevaṃ atyantaṃ prārthayām āsa; sa tu na havir-vāhana-bhāraṃ grahītuṃ cakāma, na ca svaṃ jīrṇaṃ śarīra-bhāram api soḍhuṃ śaśāka | ante sa śarīraṃ tyaktavān ||
मार्कण्डेय म्हणाले—अथर्वाला पाठवून हव्यवाहक अग्नि दुसऱ्या ठिकाणी गेले. पण मत्स्यांनी अथर्वाला सांगितले की अग्नि कुठे आहेत. यामुळे क्रुद्ध होऊन अग्निने त्यांना शाप देत म्हटले—“तुम्ही नाना प्रकारांनी देहधारींचे भक्ष्य व्हाल.” त्यानंतर अग्निने अथर्वाला पुन्हा तीच गोष्ट सांगितली. तेव्हा देवांच्या सांगण्यावरून अथर्वा मुनिने ‘सह’ नावाने प्रसिद्ध असलेल्या अग्निदेवाची अत्यंत विनवणी केली; पण अग्निने ना हविष्य वाहण्याचा भार घ्यायचा मान्य केला, ना आपल्या जीर्ण शरीराचा भारच सहन केला. अखेरीस त्याने देहत्याग केला.
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights moral causality: actions that obstruct or expose divine intent can invite consequences (the fishes become prey). It also underscores the limits of embodied existence—even a divine force like Agni is portrayed as constrained by ‘burden’ and bodily decline, pointing to impermanence and the gravity of duty.
Agni leaves after sending Atharvāka, but the fishes disclose Agni’s whereabouts to Atharvā. Agni, angered, curses the fishes to become food for many beings. Atharvā then pleads with Agni (called Saha) at the gods’ request, but Agni refuses the task of carrying oblations and, unable to bear his worn body, finally gives up his body.