Shloka 7
भद्रवटगमनम् — स्कन्देन महिषदानवनिग्रहः
Bhadravaṭa Procession and Skanda’s Neutralization of Mahiṣa
बृहद् रथन्तरं मूर्थ्नों वक्त्राद् वा तरसाहरौ । शिवं नाभ्यां बलादिन्द्रं वाय्वग्नी प्राणतोडसृजत्,उन्होंने मस्तकसे बृहत् तथा मुखसे रथन्तर सामको प्रकट किया। ये दोनों वेगपूर्वक आयु आदिको हर लेते हैं, इसलिये “तरसाहर” कहलाते हैं। फिर उन्होंने नाभिसे रुद्रको, बलसे इन्द्रको तथा प्राणसे वायु और अग्निको उत्पन्न किया
bṛhad rathantaraṃ mūrdhno vaktrād vā tarasāharau | śivaṃ nābhyāṃ balād indraṃ vāyvagnī prāṇato 'sṛjat ||
मार्कंडेय म्हणाले—त्याने मस्तकातून ‘बृहत्’ हे साम आणि मुखातून ‘रथंतर’ हे साम प्रकट केले; ती दोन्ही वेगाने प्राण व आयुष्य हरतात म्हणून ‘तरसाहर’ म्हणून प्रसिद्ध झाली. पुढे त्याने नाभीतून रुद्र (शिव), बलातून इंद्र आणि प्राणातून वायु व अग्नी यांची उत्पत्ती केली.
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
The verse frames the gods and Vedic chants as emanations of a single cosmic source, mapping divinities to human and cosmic functions—speech (mouth), cognition/authority (head), inner center (navel), strength, and vital breath. Ethically, it implies that life is sustained by ordered powers and that reverence for prāṇa, speech, and sacrificial fire aligns one with cosmic order (dharma/ṛta).
Mārkaṇḍeya describes a sequence of creation: first the Sāmavedic chants Bṛhat and Rathantara emerge (from head and mouth), then major deities arise from bodily principles—Śiva from the navel, Indra from strength, and Vāyu and Agni from the vital breath—presenting a structured cosmogony where divine roles originate in fundamental life-forces.