Shloka 46
Kuvalāśva’s Lineage and Uttaṅka’s Petition concerning Dhundhu (धुन्धु-प्रसङ्गः)
गच्छात्रेय राजानं ब्रूहि यदि पर्याप्तं निर्यातयो-पाध्यायवाम्याविति । स गत्वैवं तं राजानमब्रवीत् तं राजा प्रत्युवाच राज्ञामेतद्वाहनमनर्हा ब्राह्मणा रत्नानामेवंविधानां कि ब्राह्मणानाम श्वै: कार्य साधु गम्यताम्,“मन-ही-मन सोच-विचार करते हुए जब एक मास पूरा हो गया, तब वे अपने शिष्यसे बोले--'आत्रेय! जाकर राजासे कहो कि यदि काम पूरा हो गया हो तो गुरुजीके दोनों वाम्य अश्व लौटा दीजिये।” शिष्यने जाकर राजासे यही बात दुहरायी। तब राजाने उसे उत्तर देते हुए कहा--“यह सवारी राजाओंके योग्य है। ब्राह्मणोंको ऐसे रत्न रखनेका अधिकार नहीं है। भला, ब्राह्मणोंकों घोड़े लेकर क्या करना है? अब आप सकुशल पधारिये”
Vaiśaṃpāyana uvāca: gacchātreya rājānaṃ brūhi yadi paryāptaṃ niryātayopādhyāyavāmyāv iti. sa gatvaivaṃ taṃ rājānam abravīt; taṃ rājā pratyuvāca—rājñām etad vāhanam anarhā brāhmaṇā ratnānām evaṃvidhānāṃ; kiṃ brāhmaṇānām aśvaiḥ kāryam? sādhu gamyatām.
वैशंपायन म्हणाले—मनातल्या मनात विचार करत एक महिना पूर्ण झाला तेव्हा गुरु शिष्याला म्हणाले, “आत्रेय, राजाकडे जा आणि सांग—जर कार्य पूर्ण झाले असेल तर आचार्यांचे वाम्य असे दोन घोडे परत द्यावेत.” शिष्याने जाऊन राजाला तेच सांगितले. राजा म्हणाला, “अशी स्वारी राजांनाच शोभते; ब्राह्मणांना अशा प्रकारच्या रत्नांवर अधिकार नाही. ब्राह्मणांना घोड्यांचे काय काम? तू कुशलतेने परत जा.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds dharma as a contested space: the king asserts that certain forms of wealth and power-symbols (horses, precious mounts) belong to royal duty and status, while the teacher’s request implies a moral claim of rightful ownership and restitution. The ethical tension lies in whether social role can override justice in returning what belongs to another.
After a month of reflection, the teacher instructs his disciple Ātreya to ask the king to return the preceptor’s two left-side horses if the work is done. The disciple delivers the message; the king refuses, arguing that such mounts are for kings and that brahmins should not possess such valuables, then dismisses the messenger to depart safely.