Adhyaya 190
अध्याय १९० — वामदेव-वाम्य-वृत्तान्तः (The Vāmadeva Horses Episode and the Ethics of Promise)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya-upākhyāna (Exempla on Truth, Vows, and Consequence)
Vaiśaṃpāyana reports that a Pāṇḍava requests Mārkaṇḍeya to speak further, and Mārkaṇḍeya begins an illustrative account. A king, entering a charming forest-lake, sees a striking maiden gathering flowers and singing. She identifies herself simply as a maiden and states she can be obtained only ‘by a condition’ (samaya), which the king accepts; she later disappears after descending into a well/pond, leaving the king searching in vain. In grief and anger, the king initiates a severe frog-killing campaign, believing frogs responsible for his loss. The frog-king Āyu, disguised as an ascetic, intervenes and explains that the maiden Suśobhanā is his daughter and has deceived many kings; he gives her to the king and pronounces a lineage consequence tied to her prior untruthfulness. The narrative then shifts to a second dharma-test: during a hunt, the king seeks swift horses and learns of Vāmadeva’s famed pair. Vāmadeva lends them on the explicit condition of prompt return after the task. The king later resolves not to return them, prompting Vāmadeva’s demand and a charged exchange that frames vow-breaking as a grave fault with cosmic-legal repercussions. Coercive pressures and escalating threats culminate in the king’s entanglement in wrongdoing; resolution is achieved through prescribed expiatory action and the queen/princess’s intercession, after which the king returns the horses and is released from culpability. The chapter’s thematic center is the binding nature of promises, the danger of desire-driven judgment, and the corrective role of ascetic authority in re-aligning royal power with dharma.
Chapter Arc: वन के एकांत में तपस्वी ब्रह्मर्षि (विप्रर्षि) पितृ-भक्ति और कठोर ब्रह्मचर्य के बल पर दिव्य साक्षात्कार की देहरी पर खड़ा है—और स्वयं नारायण उसके सामने प्रकट होकर उसके तप का कारण बताते हैं। → देवता-कार्य की सिद्धि हेतु भगवान अपने स्वरूप-रहस्य का विस्तार करते हैं: ‘नारा’ (जल) का नामकरण, ‘नारायण’ की व्युत्पत्ति, जगत् के पंचमहाभूत और स्थावर-जंगम का उद्गम-लय—और यह भी कि वही वसन, शयन, विलय तथा संवर्तक अग्नि हैं। श्रोता का विस्मय बढ़ता है; वह समस्त लोकों को देखकर भी अर्थ-ग्रहण में डगमगाता है। → नारायण का विराट्-घोष: ‘मत्तः प्रादुर्भवन्त्येते मामेव प्रविशन्ति च’—समस्त वेद, वर्ण-व्यवस्था, पंचमहाभूत, त्रैलोक्य और प्रलय-चक्र सब उसी से निकलते और उसी में लीन होते हैं; सहस्र युगों के अंत में होने वाले प्रलय का अधिपति वही शंख-चक्र-गदा-धारी विश्वात्मा है। → भगवान श्रोता की पितृभक्ति, शरणागति और ब्रह्मचर्य की प्रशंसा कर उसे ‘श्रेय’ और ‘सुखोदय’ का आश्वासन देते हैं—यह ज्ञान-प्रकाश केवल विस्मय नहीं, साधक के कल्याण का साधन है। → नारायण के इस विराट्-तत्त्व के बाद श्रोता के लिए अगला प्रश्न उभरता है—इस ज्ञान का आचरण-रूप क्या है, और लोक-धर्म के भीतर इसका प्रयोग कैसे हो?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल १४४ श्लोक हैं) हि आय ० (0) हि २ 7 -अट्टमन्नं शिवो वेदो ब्राह्मणाश्व चतुष्पथा: | केशो भगं समाख्यातं शूलं तद् विक्रयं विदु: ।।
भगवान म्हणाले—हे विप्र! देवतांनाही माझे तत्त्व यथार्थपणे ज्ञात नाही. परंतु तुझ्यावरील प्रेमामुळे मी सांगतो की मी हे जग कसे प्रकट करतो.
Verse 2
पितृभक्तो$सि विप्रर्षे मां चैव शरणं गत: । ततो दृष्टो$स्मि ते साक्षाद् ब्रह्मचर्य च ते महत्
हे विप्रर्षे! तू पितृभक्त आहेस आणि माझ्या शरणासही आला आहेस. म्हणूनच मी तुला साक्षात् दर्शन दिले; आणि तुझे महान ब्रह्मचर्यपालनही याचे कारण ठरले.
Verse 3
अपां नारा इति पुरा संज्ञाकर्म कृतं मया | तेन नारायणो&प्युक्तो मम तत् त्वयनं सदा
देव म्हणाले—प्राचीन काळी मीच जलाला ‘नारा’ हे नाव दिले. ते ‘नारा’ सदैव माझे अयन (आश्रय-स्थान) असल्यामुळे मी ‘नारायण’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.
Verse 4
अहं नारायणो नाम प्रभव: शाश्वृतो5व्यय: । विधाता सर्वभूतानां संहर्ता च द्विजोत्तम
देव म्हणाले—मी ‘नारायण’ या नावाने ओळखला जातो; मीच सर्वांचा उगम, सनातन व अविनाशी आहे. हे द्विजश्रेष्ठा, सर्व भूतांचा विधाता आणि प्रलयकाळी संहर्ता देखील मीच आहे.
Verse 5
अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शक्रश्नाहं सुराधिप: । अहं वैश्रवणो राजा यम: प्रेताधिपस्तथा
मीच विष्णू आहे, मीच ब्रह्मा आहे, मीच देवांचा अधिपती शक्र (इंद्र) आहे. मीच राजा वैश्रवण (कुबेर) आहे आणि तसेच प्रेतांचा अधिपती यमही मीच आहे.
Verse 6
अहं शिवश्न सोमश्ष॒ कश्यपो5थ प्रजापति: । अहं धाता विधाता च यज्ञश्षाहं द्विजोत्तम,विप्रवर! मैं ही शिव, चन्द्रमा, प्रजापति कश्यप, धाता, विधाता और यज्ञ हूँ
हे द्विजश्रेष्ठा, मीच शिव आहे, मीच सोम (चंद्र) आहे, आणि मीच प्रजापती कश्यप आहे. मीच धाता व विधाता आहे आणि मीच यज्ञ आहे.
Verse 7
अग्निरास्यं क्षिति: पादौ चन्द्रादित्यौ च लोचने । द्यौर्मूर्धा खं दिश: श्रोत्रे तथा5प: स्वेदसम्भवा:
अग्नी माझे मुख आहे, पृथ्वी माझे चरण आहेत, चंद्र व सूर्य माझे नेत्र आहेत. द्युलोक माझे मस्तक आहे; आकाश व दिशा माझे कान आहेत; आणि जल माझ्या स्वेदातून उत्पन्न झाले आहे.
Verse 8
सदिशं च नभ: कायो वायुर्मनसि मे स्थित: । मया क्रतुशतैरिष्टं बहुभि: स्वाप्तदक्षिणै:
दिशांसह आकाश हेच माझे शरीर आहे आणि वायू माझ्या मनात स्थित आहे. योग्य रीतीने दिलेल्या विपुल दक्षिणांसह मी अनेक शत यज्ञ केले आहेत.
Verse 9
यजन्ते वेदविदुषो मां देवयजने स्थितम् । पृथिवयां क्षत्रियेन्द्राश्न पार्थिवा: स्वर्गकाड्क्षिण:
वेद जाणणारे ब्राह्मण देवयज्ञात स्थित असलेल्या मला—यज्ञपुरुषाला—यजन करतात. पृथ्वीवर स्वर्गाची आकांक्षा धरणारे क्षत्रियश्रेष्ठ राजेही यज्ञांद्वारे माझी उपासना करतात. आणि मीच शेष होऊन या वसुंधरेला धारण करतो.
Verse 10
यजन्ते मां तथा वैश्या: स्वर्गलोकजिगीषया । चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेरुमन्दर भूषणाम्
तसेच वैश्यही स्वर्गलोक जिंकण्याच्या इच्छेने माझे यजन करतात—चारही समुद्रांपर्यंत पसरलेल्या, मेरु व मंदराने विभूषित (अशा) ऐश्वर्याची कामना करीत.
Verse 11
वाराहं रूपमास्थाय मयेयं जगती पुरा
हे विप्रवर! पूर्वकाळी ही पृथ्वी जलात बुडाली असता मी वाराहरूप धारण करून बलपूर्वक तिला जलातून वर काढले. हे विद्वन्! मीच बडवामुख अग्नी होऊन सदैव समुद्राचे जल पितो आणि नंतर तेच जल वर्षारूपाने बरसवितो. ब्राह्मण माझे मुख आहे, क्षत्रिय माझ्या दोन भुजा आहेत आणि वैश्य माझ्या दोन जांघांमध्ये स्थित आहेत.
Verse 12
मज्जमाना जले विप्र वीयेणासीत् समुद्धृता । अग्निश्च वडवावक्त्रो भूत्वाहं द्विजसत्तम
हे विप्र! ही पृथ्वी जलात बुडत असता मी माझ्या पराक्रमाने तिला वर उचलले. आणि हे द्विजसत्तम! मीच वडवामुख अग्नी होऊन सदैव समुद्राचे जल पितो आणि नंतर तेच जल पुन्हा वर्षारूपाने बरसवितो.
Verse 13
पिबाम्यप: सदा दिद्वंस्ताश्वैवं विसृजाम्यहम् । ब्रह्म वक्त्र॑ भुजौ क्षत्रमूरू मे संस्थिता विश:
देव म्हणाले—मी सदैव जल पितो आणि त्याच प्रकारे ते पुन्हा सोडतो. ब्राह्मण माझे मुख आहे; क्षत्रिय माझे दोन्ही बाहू आहेत; आणि वैश्य माझ्या जांघांमध्ये स्थित आहेत.
Verse 14
पादौ शूद्रा भवन्तीमे विक्रमेण क्रमेण च । ऋग्वेद: सामवेदश्च यजुर्वेदो5प्यथर्वण:
माझे पाय शूद्र म्हणविले जातात—पाऊल टाकणे व क्रमबद्ध चालणे या कर्मामुळे. तसेच वेद आहेत—ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद आणि अथर्ववेद.
Verse 15
यतय: शान्तिपरमा यतात्मानो बुभुत्सव:
देव म्हणाले—जे यती शांतीलाच परम ध्येय मानतात, आत्मसंयमी आहेत आणि तत्त्वज्ञानाची जिज्ञासा बाळगतात, ते ज्ञानी सदैव माझेच चिंतन करून माझी उपासना करतात.
Verse 16
कामक्रोधद्वेषमुक्ता नि:संगा वीतकल्मषा: । सत्त्वस्था निरहड्कारा नित्यमध्यात्मकोविदा:
जे काम, क्रोध व द्वेषापासून मुक्त आहेत, निःसंग आहेत, कल्मषरहित आहेत, सत्त्वात स्थित आहेत, निरहंकार आहेत आणि नित्य अध्यात्मतत्त्वात कुशल आहेत—तेच आत्मसंयम व अंतर्ज्ञानाचे आदर्श आहेत.
Verse 17
अहं संवर्तको वदह्विरहं संवर्तकोडनल:
देव म्हणाले—मीच संवर्तक वह्नि आहे, मीच संवर्तक अनल आहे; मीच संवर्तक सूर्य आहे आणि मीच संवर्तक वायु आहे. हे द्विजश्रेष्ठ, आकाशात दिसणारे जे तारे आहेत, ते सर्व माझे रोमकूप आहेत असे जाण. रत्नाकर समुद्र आणि चारही दिशा माझे वस्त्र, माझी शय्या आणि माझे निवासस्थान आहेत असे समज. देवतांच्या कार्यसिद्धीसाठी मीच यांची भिन्न-भिन्न रूपांनी रचना केली आहे.
Verse 18
अहं संवर्तकः सूर्यस्त्वहं संवर्तकोडनिल: । तारारूपाणि दृश्यन्ते यान्येतानि नभस्तले
देव म्हणाले—मी संवर्तक सूर्य आहे; मी संवर्तक वायू आहे. आकाशाच्या पटलावर जे ताऱ्यांसारखे रूप दिसते, ते माझ्याच स्वरूपाचे प्रकटीकरण आहे असे जाण.
Verse 19
मम वै रोमकूपाणि विद्धि त्वं द्विजसत्तम । रत्नाकरा: समुद्राश्व॒ सर्व एव चतुर्दिशम्
देव म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठ, हे निश्चयाने माझेच रोमकूप आहेत असे जाण. रत्नाकर समुद्र आणि चारही दिशा—हे सर्व माझेच; हाच माझ्या आवरणाचा व निवासाचा विशाल विस्तार आहे.
Verse 20
वसनं शयनं चैव विलयं चैव विद्धि मे । मयैव सुविभक्तास्ते देवकार्यार्थसिद्धये
देव म्हणाले—समुद्र आणि चारही दिशा हे माझे वस्त्र, माझी शय्या आणि माझे निवासस्थान आहे असे जाण. देवकार्य सिद्ध व्हावे म्हणून मीच त्यांची सुयोग्य विभागणी व व्यवस्था केली आहे.
Verse 21
साधुशिरोमणे! काम, क्रोध, हर्ष, भय और मोह--इन सभी विकारोंको मेरी ही रोमावली समझो
हे साधुशिरोमणे! काम, क्रोध, हर्ष, भय आणि मोह—हे सर्व विकार माझ्याच रोमावलीरूप आहेत असे जाण.
Verse 22
प्राप्रुवन्ति नरा विप्र यत् कृत्वा कर्म शो भनम् । सत्यं दानं तपश्चोग्रमहिंसा चैव जन्तुषु
देव म्हणाले—हे विप्र! शोभन कर्म करून मनुष्य कल्याण प्राप्त करतात. सत्य, दान, उग्र तप आणि प्राण्यांप्रती अहिंसा—हे सर्व माझ्याच विधानातून उत्पन्न झाले असून माझ्याच ठायी विचरतात. जेव्हा मी सर्व प्राण्यांत ज्ञान प्रकट करतो, तेव्हाच ते प्रयत्नशील होतात; अन्यथा केवळ स्वेच्छेने ते काहीही साध्य करू शकत नाहीत.
Verse 23
काम क्रोधं च हर्ष च भयं मोहं तथैव च । ममैव विद्धि रोमाणि सर्वाण्येतानि सत्तम
देव म्हणाले—हे सत्तम! काम, क्रोध, हर्ष, भय आणि मोह—हे सर्व माझ्या देहावरील रोमांसारखेच जाण. माझ्या विधानानेच ते स्थापन झाले असून माझ्याच अस्तित्वात विचरतात. मी जेव्हा प्राण्यांमध्ये ज्ञान प्रकट करतो, तेव्हाच ते कर्मास समर्थ होतात; अन्यथा केवळ स्वेच्छेने ते काहीही करू शकत नाहीत.
Verse 24
सम्यग् वेदमधीयाना यजन्ते विविधैर्मखै: । शान्तात्मानो जितक्रोधा: प्राप्रुवन्ति द्विजातय:
देव म्हणाले—जे द्विज वेदांचे सम्यक् अध्ययन करतात, अंतःकरणाने शांत असतात आणि क्रोध जिंकलेला असतो, ते नाना प्रकारच्या यज्ञांनी माझी उपासना करतात; तेच मला प्राप्त होतात.
Verse 25
प्राप्तुंन शक्यो यो विद्वन् नरैर्दुष्कृतकर्मभि: । लोभाभिभूतै: कृपणैरनार्यरकृतात्मभि:
देव म्हणाले—हे विद्वन्! दुष्कर्म करणारे, लोभाने ग्रासलेले, कृपण, अनार्य आणि अजितात्मा मनुष्य ज्याला कधीच प्राप्त करू शकत नाहीत, तो महान् फल मीच आहे असे जाण. योगाने सेविलेला मार्ग मीच आहे—शुद्ध अंतःकरण असणाऱ्यांसाठी सुलभ; परंतु विमूढांसाठी सर्वथा दुर्लभ.
Verse 26
तं॑ मां महाफलं विद्धि नराणां भावितात्मनाम् | सुदुष्प्रापं विमूढानां मार्ग योगैर्निषेवितम्
भावितात्मा मनुष्यांसाठी तो महान् फल मीच आहे असे जाण. विमूढांसाठी मी अत्यंत दु:प्राप्य आहे; योगाने निषेविलेला मार्ग मीच आहे.
Verse 27
यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिर्भवति सत्तम | अभ्युत्थानमधर्मस्य तदा55त्मानं सृजाम्यहम्
देव म्हणाले—हे सत्तम! जेव्हा-जेव्हा धर्माची हानी होते आणि अधर्माचा उत्कर्ष होतो, तेव्हा-तेव्हा मी स्वतःला प्रकट करतो. जेव्हा हिंसाप्रिय दैत्य देवश्रेष्ठांनाही अवध्य होतात आणि भयंकर राक्षस या लोकी उत्पन्न होऊन अत्याचार करू लागतात, तेव्हा मी पुण्यात्म्यांच्या घरांत मानवी देह धारण करून अवतरतो आणि त्या दैत्य-राक्षसांचा सर्व उपद्रव शांत करतो.
Verse 28
दैत्या हिंसानुरक्ताश्न अवध्या: सुरसत्तमै: । राक्षसाश्षापि लोकेड5स्मिन् यदोत्पत्स्यन्ति दारुणा:
देव म्हणाला—जेव्हा हिंसेत आसक्त दैत्य श्रेष्ठ देवांनाही अवध्य होतात आणि या लोकी भयंकर राक्षस उत्पन्न होऊन प्रजेला पीडा देऊ लागतात, तेव्हा मी धर्मात्म्यांच्या घरांत मानवी देह धारण करून प्रकट होतो आणि त्या दैत्य-राक्षसांचा सर्व उपद्रव शांत करतो।
Verse 29
तदाहं सम्प्रसूयामि गृहेषु शुभकर्मणाम् । प्रविष्टो मानुषं देहं सर्व प्रशमयाम्पहम्
म्हणून मी शुभकर्म करणाऱ्या सत्पुरुषांच्या घरांत जन्म घेतो। मानवी देहात प्रवेश करून मी सर्व उपद्रव शांत करतो।
Verse 30
सृष्टवा देवमनुष्यांस्तु गन्धर्वोरगराक्षसान् । स्थावराणि च भूतानि संहराम्यात्ममायया
मीच माझ्या मायेनं देव-मनुष्य, गंधर्व, नाग, राक्षस आणि स्थावर प्राणी यांची सृष्टी करतो; आणि वेळ आली की त्यांचा संहारही माझ्याच मायेनं करतो।
Verse 31
कर्मकाले पुनर्देहमविचिन्त्यं सृजाम्पहम् । आविव्य मानुषं देहं मर्यादाबन्धकारणात्
कर्माचा नियत काळ आला की मी पुन्हा अचिंत्य स्वरूपाचा देह प्रकट करतो; आणि मर्यादा स्थापन व रक्षणासाठी मानवी देहात प्रवेश करून अवतार घेतो।
Verse 32
श्वेत: कृतयुगे वर्ण: पीतस्त्रेतायुगे मम । रक्तो द्वापरमासाद्य कृष्ण: कलियुगे तथा,सत्ययुगमें मेरे शरीरका रंग श्वेत, त्रेतामें पीला, द्वापरमें लाल और कलियुगमें काला होता है
कृतयुगात माझा वर्ण श्वेत, त्रेतायुगात पीत, द्वापरयुगात रक्त, आणि कलियुगात कृष्ण असा होतो।
Verse 33
त्रयो भागा हुधर्मस्य तस्मिन् काले भवन्ति च । अन्तकाले च सन्प्राप्ते कालो भूत्वातिदारुण:
देव म्हणाले— त्या वेळी धर्माचे तीन भाग प्रकट होतात. आणि अंतिम वेळ येताच काळ स्वतः अत्यंत भयंकर होतो.
Verse 34
अहं त्रिवर्त्मा विश्वात्मा सर्वतोकसुखावह:
देव म्हणाले— मी त्रिविध मार्ग आहे, विश्वाचा आत्मा आहे आणि सर्व लोकांना सुख देणारा आहे. मीच सर्व उत्पत्तीचे कारण—सर्वव्यापी, अनंत, इंद्रियांचा नियंता आणि महापराक्रमी आहे. हे ब्राह्मण, सर्व भूतांचा संहार करणारे आणि सर्व लोकांना उद्योगात प्रवृत्त करणारे हे अव्यक्त कालचक्र केवळ मीच चालवितो. हे मुनिश्रेष्ठ, अशा प्रकारे माझा स्वरूपभूत आत्मा सर्वत्र सर्व प्राण्यांच्या अंतःकरणात दृढपणे स्थित आहे; तरीही, हे विप्रवर, मला कोणीही यथार्थ जाणत नाही.
Verse 35
आविर्भू: सर्वगोडनन्तो हृषीकेश उरुक्रम: । कालचक्रं नयाम्येको ब्रह्मन्नहमरूपकम्
देव म्हणाले— मी प्रकट, सर्वव्यापी आणि अनंत आहे—हृषीकेश, इंद्रियांचा स्वामी, आणि उरुक्रम, महान् पराक्रमवान्। हे ब्राह्मण, रूपरहित कालचक्र—जे सर्वांना कर्मात प्रवृत्त करते व सर्व प्राण्यांचा लय घडविते—ते मी एकटाच चालवितो.
Verse 36
शमन सर्वभूतानां सर्वलोककृतोद्यमम् | एवं प्रणिहित: सम्यड् ममात्मा मुनिसत्तम | सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश्चन
देव म्हणाले— मी सर्व भूतांचा शमन व नियमन करणारा आणि सर्व लोकांना उद्योगात प्रवृत्त करणारा आहे. हे मुनिसत्तम, अशा प्रकारे माझा आत्मा सम्यक् रीतीने स्थित आहे. तरीही, हे विप्रेंद्र, सर्व प्राण्यांत असूनही मला कोणी जाणत नाही.
Verse 37
सर्वलोके च मां भक्ता: पूजयन्ति च सर्वश: । यच्च किंचित् त्वया प्राप्तं मयि क्लेशात्मकं द्विज
देव म्हणाले— सर्व लोकांत माझे भक्त सर्व प्रकारे माझी पूजा करतात. आणि हे द्विज, माझ्यापर्यंत येताना तुला जो काही क्लेश झाला, तो निश्चयच तुझ्या भावी कल्याणाचा व सुखाचा साधक ठरेल. हे अनघ, जगात तू जे काही स्थावर-जंगम पाहिले आहेस, तेथे-तेथे त्याच रूपाने माझाच भूत-भावन आत्मा प्रकट झाला आहे. सर्व लोकांचा पितामह ब्रह्मा हा माझ्याच अर्ध-अंग आहे.
Verse 38
सुखोदयाय तत् सर्व श्रेयसे च तवानघ । यच्च किंचित् त्वया लोके दृष्टं स्थावरजड्रमम्
देव म्हणाले—अनघा, हे सर्व तुझ्या भावी सुखोदयासाठी व स्थिर कल्याणासाठीच घडले आहे. ब्राह्मणा, माझ्या सान्निध्यास येताना तू जे क्लेश सोसलेस, तेही पुढे तुझ्या हिताचे व आनंदाचे साधन ठरतील. आणि या लोकी तू जे काही स्थावर-जंगम पाहिले आहेस, जाण—त्या त्या रूपांत माझाच भूत-भावन आत्मा प्रकट झाला आहे.
Verse 39
विहित: सर्वथैवासी ममात्मा भूतभावन: । अर्ध मम शरीरस्य सर्वलोकपितामह:
देव म्हणाले—तू सर्वथा माझ्यातच प्रतिष्ठित आहेस; भूतांना प्रकट करणारा माझाच आत्मस्वरूप येथे उघड झाला आहे. ब्राह्मणा, माझ्या सान्निध्यास येताना तू जे कष्ट सोसलेस, ते पुढे तुझ्या कल्याण व सुखाचे साधन ठरतील. अनघा, लोकी तू जे काही स्थावर-जंगम पाहिले आहेस, ते माझ्याच भूत-भावन स्वरूपाचे त्या त्या रूपातील प्राकट्य आहे. आणि सर्वलोकांचे पितामह ब्रह्मा जणू माझ्या देहाचा अर्धभाग आहेत.
Verse 40
अहं नारायणो नाम शड्खचक्रगदाधर: । यावद्युगानां विप्रर्षे सहस्रपरिवर्तनात्
देव म्हणाले—मी नारायण नावाने प्रसिद्ध आहे, शंख-चक्र-गदा धारण करणारा. हे विप्रर्षे! सहस्र युगांच्या परिभ्रमणाच्या शेवटी जो प्रलय येतो, तो जितका काळ टिकतो तितका काळ मी महानिद्रेच्या मायेनं सर्व प्राण्यांना मोहित करून जलावर शयन करतो. मुनिसत्तमा! मी खरा बालक नाही; तरी ब्रह्मा जागे होईपर्यंत मी बालरूप धारण करून इथेच राहतो.
Verse 41
तावत् स्वपिमि विश्वात्मा सर्वभूतानि मोहयन् । एवं सर्वमहं कालमिहास्से मुनिसत्तम
देव म्हणाले—तोपर्यंत मी विश्वात्मा होऊन सर्व प्राण्यांना मोहित करीत शयन करतो. मुनिसत्तमा! अशा प्रकारे मी सर्व काळ येथेच स्थित असतो.
Verse 42
मया च दत्तो विप्राग्रय वरस्ते ब्रह्म॒रूपिणा
देव म्हणाले—हे विप्राग्र्य, विप्रशिरोमणे! ब्रह्मर्षींनी पूजिलेल्या तुला मीच ब्रह्मारूप धारण करून, वारंवार प्रसन्न होऊन, तुझा अभिष्ट वर दिला होता. संपूर्ण चराचर जगत् नष्ट होऊन एका महासागरात निमग्न झालेले पाहून तू व्याकुळ झालास, हे मला कळले; म्हणून मी तुला पुन्हा जगत्दर्शन घडविले. ब्रह्मर्षे! जेव्हा तू माझ्या देहात प्रविष्ट होऊन समस्त विश्व पाहून विस्मयाने विमूढ झाला होतास आणि शुद्धीवर येऊ शकत नव्हतास, तेव्हा मी ताबडतोब तुला माझ्या मुखातून बाहेर काढले.
Verse 43
असकृत् परितुष्टेन विप्रर्षिगणपूजित । सर्वमेकार्णवं दृष्टवा नष्ट स्थावरजड्रमम्
देव म्हणाला—हे विप्रशिरोमणे, ब्रह्मर्षिगणांनी पूज्य! मी ब्रह्मरूपाने तुझ्यावर वारंवार प्रसन्न झालो असून तुला तुझा अभिष्ट वर दिला आहे. सर्व चराचर जगत् नष्ट होऊन एकाच महाप्रलय-सागरात निमग्न झालेले पाहून तू व्याकुळ झालास, हे मला कळले; म्हणूनच मी तुला पुन्हा जगत्-दर्शन घडविले. हे ब्रह्मर्षे, तू माझ्या देहाच्या अंतर्भागात प्रवेश करून समग्र विश्व पाहून विस्मयाने स्तब्ध झाला आणि शुद्धीवर येऊ शकला नाहीस, तेव्हा मी तुला तत्क्षणी माझ्या मुखातून बाहेर काढले.
Verse 44
विक्लवो5सि मया ज्ञातस्ततस्ते दर्शितं जगत् । अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टोडसि यदा मम
देव म्हणाला—तू विकल झालास, हे मला कळले; म्हणून मी तुला पुन्हा जगत् दाखविले. हे विप्रशिरोमणे, तू माझ्या देहाच्या अंतर्भागात प्रवेश करून सर्व काही पाहून आश्चर्याने विमूढ झाला आणि धैर्य मिळवू शकला नाहीस, तेव्हा मी तुला त्वरित माझ्या मुखातून बाहेर काढले.
Verse 45
दृष्टवा लोक॑ समस्तं च विस्मितो नावबुध्यसे । ततो$सि वकत्राद् विप्रषे द्रुतं निःसारितो मया
देव म्हणाला—समस्त लोक पाहून तू विस्मयाने स्तब्ध झाला आणि शुद्धीवर येऊ शकला नाहीस; म्हणून, हे विप्रर्षे, मी तुला त्वरेने माझ्या मुखातून बाहेर काढले. सर्व चराचर जगत् नष्ट होऊन एकार्णवात निमग्न झालेले पाहून तू व्याकुळ झालास, हे मला कळले; म्हणूनच मी तुला पुन्हा जगत्-दर्शन घडविले. तू माझ्या देहाच्या अंतर्भागात प्रवेश करून समग्र विश्व पाहून विमूढ राहिलास आणि स्वतःकडे परत येऊ शकला नाहीस, तेव्हा मी त्या क्षणीच तुला बाहेर मुक्त केले.
Verse 46
आखयातस्ते मया चात्मा दुर्जेयो हि सुरासुरै:
देव म्हणाला—मी तुला माझे आत्मस्वरूप सांगितले आहे; ते देव आणि असुरांनाही जाणणे कठीण आहे. म्हणून, हे ब्रह्मर्षे, महातपस्वी भगवान् ब्रह्मा जागृत होईपर्यंत श्रद्धा व विश्वास धारण करून सुखाने विचरत राहा.
Verse 47
यावत् स भगवान ब्रह्मा न बुध्येत महातपा: । तावत् त्वमिह विप्रषें विश्रब्धश्नर वै सुखम्
देव म्हणाला—जोपर्यंत ते महातपस्वी भगवान् ब्रह्मा जागृत होत नाहीत, तोपर्यंत, हे ब्रह्मर्षे, तू इथेच निर्भय व निःसंशय राहून, श्रद्धा आणि विश्वास धारण करून, सुखाने विचरत राहा.
Verse 48
ततो विबुद्धे तस्मिंस्तु सर्वलोकपितामहे । एकीभूतो हि स्रक्ष्यामि शरीराणि द्विजोत्तम,द्विजश्रेष्ठ! सर्वलोकपितामह ब्रह्माके जागनेपर मैं उनसे एकीभूत हो समस्त शरीरोंकी सृष्टि करूँगा
हे द्विजश्रेष्ठ! सर्वलोकपितामह ब्रह्मदेव जागृत झाल्यावर मी त्यांच्याशी एकरूप होऊन सर्व प्राण्यांच्या विविध देहांची सृष्टी करीन।
Verse 49
आकाश पृथिवीं ज्योतिर्वायुं सलिलमेव च । लोके यच्च भवेच्छेषमिह स्थावरजड्रमम्,आकाश, पृथ्वी, अग्नि, वायु और जलका तथा इस संसारमें जो अन्य चराचर वस्तुएँ अवशिष्ट हैं, उन सबका निर्माण करूँगा
मी आकाश, पृथ्वी, ज्योती (अग्नी), वायु आणि जल—आणि या लोकात जे काही उरले आहे, स्थावर असो वा जंगम, अगदी जडही—सर्वांची निर्मिती करीन।
Verse 50
मार्कण्डेय उवाच इत्युक्त्वान्तर्हितस्तात स देव: परमाद्धुत: । प्रजाश्वैमा: प्रपश्यामि विचित्रा विविधा: कृता:
मार्कण्डेय म्हणाले—तात! असे बोलून ते परम अद्भुत देवता अंतर्धान पावले. ते अदृश्य होताच मी पाहिले की नाना प्रकारची विचित्र व विविध प्रजा जशीच्या तशी उत्पन्न झाली आहे.
Verse 51
एवं दृष्टं मया राजंस्तस्मिन् प्राप्ते युगक्षये । आश्चर्य भरतश्रेष्ठ सर्वधर्मभूतां वर
हे राजन्! युगक्षय आला तेव्हा हे सर्व मी स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिले. हे भरतश्रेष्ठ, सर्वधर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ! हा अत्यंत आश्चर्यकारक अनुभव होता.
Verse 52
य: स देवो मया दृष्ट: पुरा पद्मायतेक्षण: । स एष पुरुषव्याप्र सम्बन्धी ते जनार्दन:
हे नरश्रेष्ठ! प्रलयकाळी मी ज्यांचे कमलनयन देव म्हणून दर्शन घेतले होते, तेच हे जनार्दन—तुझेच नातेवाईक; तेच श्रीकृष्ण आहेत.
Verse 53
अस्यैव वरदानाद्धि स्मृतिर्न प्रजहाति माम् । दीर्घमायुश्न कौन्तेय स्वच्छन्दमरणं मम
त्याच्याच वरदानामुळे माझी स्मृती मला सोडत नाही; मला पूर्वजन्मांचे स्मरण नष्ट होत नाही. हे कौन्तेय, माझे दीर्घायुष्य आणि स्वेच्छामरणही त्याच्याच कृपेने आहे.
Verse 54
स एष कृष्णो वार्ष्णेय: पुराणपुरुषो विभु: । आस्ते हरिरचिन्त्यात्मा क्रीडनज्जिव महाभुज:
हा तोच वृष्णिवंशी श्रीकृष्ण—सर्वशक्तिमान पुराणपुरुष. तोच येथे अचिंत्यस्वरूप हरि म्हणून स्थित आहे, जणू क्रीडा करीत आहे, महाबाहु. ज्याला मी कधी बालरूपात पाहिले होते तोच सर्वव्यापी श्रीहरि आता अवतीर्ण होऊन नानाविध लीला करीत असल्यासारखा दिसतो.
Verse 55
एष धाता विधाता च संहर्ता चैव शाश्वत: । श्रीवत्सवक्षा गोविन्द: प्रजापतिपति: प्रभु:
हेच शाश्वत प्रभु—धाता व विधाता, आणि संहारकर्ताही. ज्यांच्या वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह शोभते ते गोविंद प्रजापतींचेही अधिपती आहेत.
Verse 56
दृष्टवेमं वृष्णिप्रवरं स्मृतिमामियमागता । आदिदेवमयं जिष्णुं पुरुषं पीतवाससम्,इन आदिदेवस्वरूप, विजयशील, पीताम्बरधारी पुरुष वृष्णिकुल-भूषण श्रीकृष्णको देखकर मुझे इस पुरातन घटनाकी स्मृति हो आयी है
या वृष्णिकुलश्रेष्ठ, आदिदेवस्वरूप, अजेय, पीतांबरधारी पुरुषाला पाहून मला त्या प्राचीन घटनेची स्मृती जागी झाली आहे.
Verse 57
सर्वेषामेव भूतानां पिता माता च माधव: । गच्छध्यमेनं शरणं शरण्यं कौरवर्षभा:
माधव हेच सर्व प्राण्यांचे पिता आणि माता आहेत. तेच शरण्य आणि शरण देणारे आहेत. म्हणून, हे कौरवश्रेष्ठांनो, तुम्ही सर्वांनी त्यांच्याच शरणी जा.
Verse 58
वैशम्पायन उवाच एवमुक्ताश्न ते पार्था यमौ च पुरुषर्षभौ । द्रौपद्या सहिता: सर्वे नमश्नक्रुर्जनार्दनम्
वैशंपायन म्हणाले—जनमेजया! असे ऐकून कुंतीपुत्र युधिष्ठिर, भीम व अर्जुन आणि पुरुषश्रेष्ठ जुळे नकुल-सहदेव—हे सर्व द्रौपदीसह उठून जनार्दन श्रीकृष्णाला नमस्कार करू लागले।
Verse 59
स चैतान् पुरुषव्याप्र साम्ना परमवल्गुना । सान्त्वयामास मानाहों मनन््यमानो यथाविधि
वैशंपायन म्हणाले—नरश्रेष्ठा! मग पूज्य श्रीकृष्णांनी विधिपूर्वक त्यांचा सन्मान करून अत्यंत मधुर व सान्त्वनापूर्ण वचनांनी सर्व प्रकारे त्यांना धीर दिला।
Verse 103
शेषो भूत्वाहमेवैतां धारयामि वसुन्धराम् । वेदवेत्ता ब्राह्मण देवयज्ञमें स्थित मुझ यज्ञपुरुषका यजन करते हैं। पृथ्वीका पालन करनेवाले क्षत्रियनरेश स्वर्गप्राप्तिकी अभिलाषासे इस भूतलपर यज्ञोंद्वारा मेरा यजन करते हैं। इसी प्रकार वैश्य भी स्वर्गलोकपर विजय पानेकी इच्छासे मेरी सेवा-पूजा करते हैं। मैं ही शेषनाग होकर मेरुमन्दरसे विभूषित तथा चारों समुद्रोंसे घिरी हुई इस वसुन्धराको अपने सिरपर धारण करता हूँ
देव म्हणाले—मीच शेष होऊन या वसुंधरेला धारण करतो. वेदवेत्ते ब्राह्मण देवयज्ञांत स्थित राहून मला—यज्ञपुरुषाला—यजन करतात. पृथ्वीचे पालन करणारे क्षत्रिय नरेश स्वर्गप्राप्तीच्या इच्छेने याच भूतलावर यज्ञांनी माझेच यजन करतात. तसेच वैश्यही स्वर्गलोक जिंकण्याच्या अभिलाषेने माझी सेवा-पूजा करतात. अशा रीतीने मीच शेषनाग होऊन मेरु-मंदराने विभूषित व चार समुद्रांनी वेढलेल्या या पृथ्वीला आपल्या शिरावर धारण करतो.
Verse 163
मामेव सतत विद्राश्चिन्तयन्त उपासते । शान्तिपरायण
देव म्हणाले—जे ज्ञानी व स्थिरचित्त आहेत ते सतत माझेच चिंतन करून माझी उपासना करतात. शांती हेच त्यांचे आश्रयस्थान; ते संयमी व तत्त्वजिज्ञासू असतात. काम, क्रोध व द्वेषरहित, आसक्तिशून्य, निष्पाप व सात्त्विक असतात. नित्य अहंकाररहित आणि अध्यात्मज्ञानात कुशल असे यती व ब्राह्मण सतत माझेच ध्यान करून माझी उपासना करतात.
Verse 188
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें एक सौ अद्ठासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील मार्कण्डेयसमास्यापर्वाचा एकशे अठ्ठ्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 189
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि भविष्यकथने एकोननवत्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें भविष्यकथनविषयक एक सौ नवासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
वैशंपायन म्हणाले—अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील मार्कण्डेयसमास्यापर्वात भविष्यकथनविषयक एकशे नव्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 336
त्रैलोक्यं नाशयाम्येक: कृत्स्नं स्थावरजड्रमम् । उस कलिकालमें तीन हिस्सा अधर्म और एक ही हिस्सा धर्म रहता है। प्रलयकाल आनेपर मैं ही अत्यन्त दारुण कालरूप होकर अकेला ही सम्पूर्ण चराचर त्रिलोकीका नाश करता हूँ
देवता म्हणाले—मी एकटाच स्थावर-जंगमांसह संपूर्ण त्रैलोक्याचा नाश करतो. कलियुगात अधर्म वाढून धर्म क्षीण होतो; प्रलयकाळ आला की मीच दारुण कालरूप होऊन सर्व जगत् संहारतो।
Verse 413
अशिशु: शिशुरूपेण यावदब्रह्मा न बुध्यते । ब्रह्मर्ष! मैं शंख
देवता म्हणाले—हे ब्रह्मर्षे! मी खरा बालक नाही; तरी ब्रह्मा जागे होईपर्यंत मी बालरूप धारण करून येथे राहतो. शंख, चक्र आणि गदा धारण करणारा विश्वात्मा नारायण मीच आहे. सहस्र युगांच्या शेवटी जो प्रलय टिकून राहतो, त्या काळात महानिद्रारूप मायेद्वारे सर्व प्राण्यांना मोहित करून मी जलावर शयन करतो. हे मुनिश्रेष्ठ! ब्रह्मा उठेपर्यंत मी अशाच प्रकारे बालरूपात स्थित राहतो।
Verse 1463
मत्तः प्रादुर्भवन्त्येते मामेव प्रविशन्ति च | ये शूद्र मेरे दोनों चरण हैं। मेरी शक्तिसे क्रमश: इनका प्रादुर्भाव हुआ है। ऋग्वेद
देवता म्हणाले—हे सर्व माझ्यापासूनच प्रकट होतात आणि माझ्यातच प्रवेश करतात. माझ्या शक्तीनेच हे क्रमाने उत्पन्न होतात आणि शेवटी माझ्यातच लीन होतात. ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद—हे सर्व माझ्यापासूनच प्रकट होतात आणि माझ्यातच विलीन होतात।
Frequently Asked Questions
The chapter stages two linked dilemmas: whether grief justifies collective punishment (the frog-killing campaign) and whether a ruler may retain what was received under a conditional loan—testing the king’s fidelity to truth and agreement.
Desire and anger distort judgment; dharma is preserved through truthful speech, honoring conditions, and accepting corrective counsel—especially when obligations cross social roles (ascetic and ruler).
No explicit phalaśruti is presented in the supplied passage; the chapter’s meta-function is exemplum-based instruction, using narrative consequence as its interpretive frame rather than a stated recitational reward.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.