Shloka 92
Sarasvatī–Tārkṣya Saṃvāda: Agnihotra-vidhi, Dāna-phala, and Mokṣa-prasaṅga (सरस्वती–तार्क्ष्यसंवादः)
ये नैव विद्यां न तपो न दानं न चापि मूढा: प्रजने यतन्ति | न चानुगच्छन्ति सुखानि भोगां- स्तेषामयं नैव परश्ष लोक:,जो मूढ़ न विद्याके लिये, न तपके लिये और न दानके लिये ही प्रयत्न करते हैं एवं न धर्मपूर्वक संतानोत्पादनके लिये ही यत्नशील होते हैं, वे न तो सुख पाते हैं और न भोग ही भोगते हैं। उनके लिये न तो इस लोकमें सुख है और न परलोकमें
ye naiva vidyāṁ na tapo na dānaṁ na cāpi mūḍhāḥ prajane yatanti | na cānugacchanti sukhāni bhogāṁs teṣām ayaṁ naiva paraś ca lokaḥ ||
मार्कंडेय म्हणाले—जे मूढ लोक ना विद्येसाठी, ना तपासाठी, ना दानासाठी प्रयत्न करतात, आणि धर्मपूर्वक संततीसाठीही यत्नशील नसतात—त्यांना ना सुख मिळते, ना भोगांचा खरा आनंद मिळतो. त्यांच्या वाट्याला ना हा लोक कल्याणकारी, ना परलोक.
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
A meaningful human life requires purposeful striving—cultivating knowledge (vidyā), discipline (tapas), generosity (dāna), and responsible household duty including righteous progeny (prajana). Neglecting these dharmic pursuits leads to lack of fulfillment here and loss of merit for the hereafter.
In Mārkaṇḍeya’s discourse, he offers ethical instruction by contrasting dharmic effort with deluded negligence, warning that those who refuse learning, austerity, charity, and righteous family duty fail to secure happiness in this life or benefit in the next.