Shloka 16
Sarasvatī–Tārkṣya Saṃvāda: Agnihotra-vidhi, Dāna-phala, and Mokṣa-prasaṅga (सरस्वती–तार्क्ष्यसंवादः)
धर्म: पर: पाण्डव राज्यलाभात् तस्यार्थमाहुस्तप एव राजन् । सत्यार्जवाभ्यां चरता स्वधर्म जितस्त्वयायं च परश्च॒ लोक:,“राजन! पाण्डुनन्दन! राज्यलाभकी अपेक्षा धर्म महान् है। धर्मकी वृद्धिके लिये तपको ही प्रधान साधन बताया गया है। आप सत्य और सरलता आदि सदगुणोंके साथ-साथ स्वधर्मका पालन करते हैं, अतः आपने इस लोक और परलोक दोनोंको जीत लिया है
dharmaḥ paraḥ pāṇḍava rājyālābhāt tasyārtham āhus tapa eva rājan | satyārjavābhyāṃ caratā svadharma jitas tvayāyaṃ ca paraś ca lokaḥ ||
वैशंपायन म्हणाले—राजन्, पांडुनंदना! राज्यलाभापेक्षा धर्म श्रेष्ठ आहे. धर्माची वृद्धी व सिद्धी यासाठी तप हेच प्रधान साधन मानले जाते. सत्य व सरळपणा यांसह स्वधर्माचे आचरण केल्यामुळे तू इहलोक आणि परलोक—दोन्ही जिंकले आहेत.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Dharma is presented as superior to political gain; the primary means to strengthen dharma is tapas—disciplined self-restraint. A life grounded in truth (satya), straightforward integrity (ārjava), and faithful performance of one’s own duty (svadharma) yields success not only in worldly life but also in the hereafter.
Vaiśampāyana addresses a Pāṇḍava king (commonly understood as Yudhiṣṭhira) and praises his conduct. The speech reframes the pursuit of kingship: rather than treating the kingdom as the highest goal, it elevates dharma and commends the Pāṇḍava for embodying it through austerity, truthfulness, and uprightness—thereby ‘winning’ both worlds.