Shloka 22
Nahūṣa as Ajagara: Virtue Hierarchy, Karmic Gati, and the Psychology of Mind–Intellect
अब इन पाण्डवोंके वनवासका बारहवाँ वर्ष आ पहुँचा था। उसे भी वनमें सानन्द व्यतीत करनेके लिये उनके मनमें बड़ा उत्साह था। अपनी अद्भुत कान्तिसे प्रकाशित होते हुए तपस्वी पाण्डव चैत्ररथ वनके समान शोभा पानेवाले उस वनसे निकलकर मरुभूमिके पास सरस्वतीके तटपर गये और वहीं निवास करनेकी इच्छासे द्वैतवनके द्वैत सरोवरके समीप गये। उस समय पाण्डवोंका विशेष प्रेम सदा धनुर्वेदमें ही लक्षित होता था ।। समीक्ष्य तान् द्वैतवने निविष्टान् निवासिनस्तत्र ततो5भिजग्मु: तपोदमाचारसमाधियुक्ता- स्तृणोदपात्रावरणाश्मकुट्टा:,उन्हें द्वैतववनमें आया देख वहाँके निवासी उनके दर्शनके लिये निकट आये। वे सब-के- सब तपस्या, इन्द्रिय-संयम, सदाचार और समाधिमें तत्पर रहनेवाले थे। तिनकेकी चटाई, जलपात्र, ओढ़नेका कपड़ा और सिल-लोढ़े--यही उनके पास सामग्री थी
samikṣya tān dvaitavane niviṣṭān nivāsinas tatra tato 'bhijagmuḥ | tapodamācārasamādhiyuktās tṛṇodapātrāvaraṇāśmakutṭāḥ ||
त्या वेळी पांडवांच्या वनवासाचे बारावे वर्ष आले. ते वर्षही वनात आनंदाने घालवावे, असा त्यांच्या मनात मोठा उत्साह होता. अद्भुत कांतीने उजळलेले तपस्वी पांडव, चैत्ररथवनासारखी शोभा असलेल्या त्या वनातून बाहेर पडून मरुभूमीजवळ सरस्वतीच्या तीरावर गेले; आणि तेथेच निवासाची इच्छा धरून द्वैतवनातील द्वैत सरोवराच्या समीप पोहोचले. त्या काळी पांडवांची विशेष प्रीती सदैव धनुर्वेदातच दिसून येत असे. द्वैतवनात त्यांना निविष्ट झालेले पाहून तेथील निवासी त्यांच्या दर्शनासाठी पुढे आले. ते सर्व तपस्या, इंद्रियसंयम, सदाचार आणि समाधी यांत तत्पर होते; त्यांच्या जवळ तृणाची चटई, जलपात्र, आच्छादनवस्त्र आणि दळणासाठी दगडी साधने एवढीच सामग्री होती.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dharmic ideals embodied by forest ascetics: austerity (tapas), sense-restraint (dama), ethical conduct (ācāra), and meditative steadiness (samādhi), along with deliberate simplicity in possessions—suggesting that inner discipline, not material abundance, is the basis of spiritual and moral strength.
After the Pāṇḍavas take up residence in the Dvaita forest, the local ascetics notice them and come to see them. The verse characterizes these residents by their disciplined lifestyle and minimal belongings, setting the tone of a spiritually charged forest setting during the exile.