Adhyaya 16
Saubha-ākhyāna: Śālva’s Approach and the Fortification of Dvārakā (सौभाख्यानम्—द्वारकायाः सुरक्षाविधानम्)
Upa-parva: Saubha-ākhyāna (Account of Śālva’s Saubha Campaign against Dvārakā)
The chapter opens with Yudhiṣṭhira requesting Vāsudeva to narrate in greater detail the killing connected with Saubha (Śālva’s aerial stronghold). Vāsudeva begins by stating that Śālva, having heard that Kṛṣṇa had slain Śrautaśrava, advances upon Dvārakā. Śālva is depicted as surrounding and pressing the city, initiating a full engagement. The narrative then shifts to a technical description of Dvārakā’s defensive readiness: banners, gateways, engines, weapons, and protective devices are enumerated in dense catalog form, presenting the city as systematically equipped according to śāstric (procedural) norms. The defenders—identified with the Vṛṣṇi-Andhakas and leaders such as Ugrasena and Uddhava—enforce civic discipline by proclaiming abstention from intoxicants to prevent negligence. Non-essential public performers are removed beyond the perimeter, crossings are disrupted, boats are restricted, trenches are reinforced with stakes, wells and surrounding terrain are managed, and access control is tightened so that no unauthorized movement occurs. The chapter closes by emphasizing that Dvārakā is protected by king Āhuka (Ugrasena) with generous provisioning, orderly payroll and equipment distribution, and a force composed of proven warriors with elephants and horses—rendering the city comparable to Indra’s abode in security and armament.
Chapter Arc: समतल भूमि के पास, जल से भरे विशाल जलाशय के किनारे शाल्वराज अपनी चतुरङ्गिणी सेना को उतारता है—ध्वज, रथ, धनुष और आयुधों की विचित्र शोभा के साथ, मानो युद्ध स्वयं शिविर बनकर बैठ गया हो। → सेना श्मशान, देवायतन, वल्मीक और चैत्यवृक्षों को छोड़कर शेष स्थानों में पड़ाव डालती है; उधर यादव पक्ष में शाल्व के आक्रमण का समाचार फैलते ही प्रतिकार की तैयारी होती है और रणभूमि में साम्ब शाल्व के सचिव/सेनापति क्षेमवृद्धि को ललकारता है। → क्रोधोन्मत्त महारथी पुत्र (यादव पक्ष) विविन्ध्य पर घातक प्रहार करता है—विविन्ध्य के गिरते ही शाल्व की सेना विक्षुब्ध हो उठती है; तभी शाल्व अपने कामगामी ‘सौभ’ विमान/नगर के सहारे पुनः लौटकर युद्ध को नया मोड़ देता है। → यादव वीर प्रतिज्ञा करते हैं कि वे धनुष से छूटे लोहे के सर्प-सदृश बाणों द्वारा सौभपति की सेना का नाश करेंगे; प्रद्युम्न धैर्य बँधाता है—‘भय न करो, सौभराज अभी नष्ट हो रहा है’—और सेना पुनः व्यवस्थित होकर यथासुख युद्ध में प्रवृत्त होती है। → सौभ के पुनरागमन से युद्ध का परिणाम अनिश्चित रह जाता है—क्या यादवों का धैर्य और प्रद्युम्न का आश्वासन शाल्व की मायावी शक्ति को तोड़ पाएगा?
Shlokas
Verse 1
#:732..8 #::3::7 () है रे 7-3 - श्रुतश्रवा शिशुपालकी माताका नाम है। यह वसुदेवजीकी बहिन थी। घोडशो< ध्याय: शाल्वकी विशाल सेनाके आक्रमणका यादवसेनाद्वारा प्रतिरोध
वायुदेव म्हणाले—राजेंद्र! त्या वेळी सौभ-विमानाचा स्वामी राजा शाल्व, पायदळ व गजदलाने परिपूर्ण अशा प्रचंड सैन्यासह त्या दिशेने निघाला. तो द्वारकेच्या जवळ येऊन तेथेच छावणी करून थांबला.
Verse 2
समे निविष्टा सा सेना प्रभूतसलिलाशये । चतुरड्रबलोपेता शाल्वराजाभिपालिता
वायुदेव म्हणाले—जिथे पाण्याने भरलेला जलाशय होता, त्याच्या शेजारी समतल भूमीवर त्या सैन्याने छावणी टाकली. ते गज, अश्व, रथ आणि पायदळ अशा चतुरंग बळाने युक्त होते आणि राजा शाल्वच त्याचे रक्षण व संचालन करीत होता.
Verse 3
वर्जयित्वा श्मशानानि देवता55यतनानि च । वल्मीकांश्रैत्यवक्षांश्व तन्निविष्टमभूदू बलम्,श्मशानभूमि, देवमन्दिर, बाँबी और चैत्यवृक्षको छोड़कर सभी स्थानोंमें उसकी सेना फैलकर ठहरी हुई थी
वायुदेव म्हणाले—श्मशानभूमी, देवालये, वारूळे आणि चैत्यवृक्ष यांना वगळून इतर सर्व ठिकाणी ते सैन्य पसरून छावणी करून राहिले.
Verse 4
अनीकानां विभागेन पन्थान: संवृता5भवन् | प्रवणाय च नैवासञ्छाल्वस्य शिविरे नूप,सेनाओंके विभागपूर्वक पड़ाव डालनेसे सारे रास्ते घिर गये थे। राजन! शाल्वके शिविरमें प्रवेश करनेका कोई मार्ग नहीं रह गया था
वायुदेव म्हणाले—सैन्यदलांच्या सुयोग्य विभागणीमुळे सर्व रस्ते अडवले गेले. नृप! शाल्वच्या छावणीत प्रवेश करण्यासाठी कोणताही मार्ग उरला नव्हता.
Verse 5
सर्वायुधसमोपेतं सर्वशस्त्रविशारदम् | रथनागाश्वकलिलं पदातिध्वजसंकुलम्
वायुदेव म्हणाले—ते सैन्य सर्व प्रकारच्या आयुधांनी सज्ज होते आणि सर्व अस्त्र-शस्त्रांच्या प्रयोगात निपुण होते. रथ, गज आणि अश्वांनी ते दाट भरलेले होते; पायदळ व ध्वज-पताकांनी सर्वत्र गजबजलेले होते. असे सुसज्ज होऊन ते बलवान सैन्य वेगाने पुढे सरसावले—जणू गरुड आपल्या लक्ष्याकडे झेपावत आहे.
Verse 6
तुष्टपुष्टबलोपेतं वीरलक्षणलक्षितम् | विचित्रध्वजसन्नाहं विचित्ररथकार्मुकम्
वायू म्हणाला—राजा शाल्वाची ती सेना हर्षित, पुष्ट व बलसंपन्न होती; तिच्यावर वीरलक्षणांची छाप होती. तिचे ध्वज व कवच नानाविध होते, तसेच रथ व धनुष्येही विविध व तेजस्वी होती.
Verse 7
संनिवेश्य च कौरव्य द्वारकायां नरर्षभ । अभिसारयामास तदा वेगेन पतगेन्द्रवत्
वायू म्हणाला—हे कौरवकुलदीप, हे नरश्रेष्ठ! द्वारकेजवळ सैन्य थांबवून राजा शाल्वाने तेव्हा प्रचंड वेगाने नगराकडे कूच केले—जणू पक्षिराज आपल्या लक्ष्यावर झेपावत आहे.
Verse 8
तदापतन्तं संदृश्य बलं शाल्वपतेस्तदा । निर्याय योधयामासु: कुमारा वृष्णिनन्दना:,शाल्वराजकी उस सेनाको आती देख उस समय वृष्णिकुलको आनन्दित करनेवाले कुमार नगरसे बाहर निकलकर युद्ध करने लगे
वायू म्हणाला—तेव्हा शाल्वाधिपतीची येणारी सेना पाहून वृष्णिकुलाला आनंद देणारे कुमार नगराबाहेर पडले आणि युद्धास भिडले.
Verse 9
असहन्तो5भियानं तच्छाल्वराजस्य कौरव । चारुदेष्णश्न साम्बश्न प्रद्युम्नश्न महारथ:
हे कुरुनंदना! शाल्वराजाचा तो हल्ला सहन न झाल्याने चारुदेष्ण, साम्ब आणि महारथी प्रद्युम्न—कवच परिधान करून, विचित्र अलंकार व ध्वजांनी शोभून, रथांवर आरूढ होऊन शाल्वाच्या अनेक श्रेष्ठ योद्ध्यांशी भिडले.
Verse 10
ते रथैर्दशिता: सर्वे विचित्राभरणध्वजा: । संसक्ता: शाल्वराजस्य बहुभियोंधपुड्भवै:
वायू म्हणाला—ते सर्व रथांवर आरूढ होऊन, विचित्र अलंकार व ध्वजांनी युक्त, हे कुरुनंदना, शाल्वराजाच्या अनेक प्रबळ योद्धादलांशी जाऊन गुंतले.
Verse 11
गृहीत्वा कार्मुकं साम्ब: शाल्वस्य सचिवं रणे | योधयामास संद्ृष्ट: क्षेमवृद्धि चमूपतिम्,हर्षमें भरे हुए साम्बने धनुष धारण करके शाल्वके मन्त्री तथा सेनापति क्षेमवृद्धिके साथ युद्ध किया
हर्षाने भरलेला साम्ब धनुष्य घेऊन रणांगणात शाल्वाचा सचिव आणि सेनापती क्षेमवृद्धि यांना समोर पाहून त्यांच्याशी युद्ध करू लागला।
Verse 12
तस्य बाणमयं वर्ष जाम्बवत्या: सुतो महत् । मुमोच भरतश्रेष्ठ यथा वर्ष सहस्रदूक्ू
भरतश्रेष्ठ! जाम्बवतीपुत्राने त्याच्यावर बाणांची प्रचंड वर्षा केली—जणू सहस्रनेत्र इंद्र पर्जन्यवृष्टी करीत आहेत।
Verse 13
तद् बाणवर्ष तुमुलं विषेहे स चमूपति: । क्षेमवृद्धिर्महाराज हिमवानिव निश्चल:
महाराज! सेनापती क्षेमवृद्धीने ती घोर बाणवृष्टी सहन केली आणि हिमालयासारखा अचल राहिला।
Verse 14
ततः साम्बाय राजेन्द्र क्षेमवृद्धिरपि स्वयम् । मुमोच मायाविहितं शरजालं महत्तरम्,राजेन्द्र! तदनन्तर क्षेमवृद्धिने स्वयं भी साम्बके ऊपर मायानिर्मित बाणोंकी भारी वर्षा प्रारम्भ की
राजेंद्र! त्यानंतर क्षेमवृद्धीने स्वतः साम्बावर मायेनिर्मित बाणांचे अतिविशाल जाळे सोडले।
Verse 15
ततो मायामयं जाल॑ माययैव विदीर्य सः । साम्ब: शरसहस्रेण रथमस्याभ्यवर्षत,साम्बने उस मायामय बाणजालको मायासे ही छिजन्न-भिन्न करके क्षेमवृद्धिके रथपर सहस्रों बाणोंकी झड़ी लगा दी
मग साम्बाने त्या मायामय जाळ्याला मायेनंच छिन्नभिन्न करून क्षेमवृद्धीच्या रथावर सहस्र बाणांची झड लावली।
Verse 16
ततः स विद्धः साम्बेन क्षेमवृद्धिश्चमूपति: । अपायाज्जवनैरश्रै: साम्बबाणप्रपीडित:
तेव्हा सेनापती क्षेमवृद्धि साम्बाच्या बाणांनी विद्ध झाला. साम्बाच्या बाणवृष्टीने पीडित होऊन तो वेगवान घोड्यांच्या साहाय्याने रणभूमी सोडून पळून गेला.
Verse 17
तस्मिन् विप्रद्रुते क्ूरे शाल्वस्याथ चमूपतौ । वेगवान् नाम दैतेय: सुतं मे5भ्यद्रवद् बली,शाल्वके क्रूर सेनापति क्षेमवृद्धिके भाग जाने-पर वेगवान् नामक बलवान दैत्यने मेरे पुत्रपर आक्रमण किया
शाल्वाचा क्रूर सेनापती क्षेमवृद्धि गोंधळून पळून गेल्यावर, वेगवान् नावाचा बलवान दैत्य माझ्या पुत्रावर धावून आला.
Verse 18
अभिफपन्नस्तु राजेन्द्र साम्बो वृष्णिकुलोद्वह: । वेगं वेगवतो राजं॑स्तस्थौ वीरो विधारयन्,राजेन्द्र! वृष्णिवेंशका भार वहन करनेवाला वीर साम्ब वेगवान्के वेगको सहन करते हुए धैर्यपूर्वक उसका सामना करने लगा
राजेंद्र! संकटात सापडूनही वृष्णिकुलाचा भूषण असलेला वीर साम्ब, वेगवानाच्या वेगाला धैर्याने तोंड देत अढळ उभा राहिला.
Verse 19
स वेगवति कौन्तेय साम्बो वेगवत्तीं गदाम् । चिक्षेप तरसा वीरो व्याविद्धय सत्यविक्रम:,कुन्तीनन्दन! सत्यपराक्रमी वीर साम्बने अपनी वेगशालिनी गदाको बड़े वेगसे घुमाकर वेगवान् दैत्यके सिरपर दे मारा
कौन्तेय! सत्यपराक्रमी वीर साम्बाने आपली वेगवान गदा फिरवून प्रचंड वेगाने वेगवानाच्या मस्तकावर फेकून मारली.
Verse 20
तया त्वभिहतो राजन् वेगवान् न््यपतद् भुवि । वातरुग्ण इव क्षुण्णो जीर्णमूलो वनस्पति:
राजन्! त्या गदेच्या आघाताने वेगवान भूमीवर कोसळला—जणू जीर्ण मुळांचा जुना वृक्ष वाऱ्याच्या वेगाने तुटून पडावा.
Verse 21
तस्मिन् विनिहते वीरे गदानुन्ने महासुरे । प्रविश्य महतीं सेनां योधयामास मे सुत:,गदासे घायल हुए उस वीर महादैत्यके मारे जानेपर मेरा पुत्र साम्ब शाल्वकी विशाल सेनामें घुसकर युद्ध करने लगा
गदेने घायाळ होऊन तो वीर महादैत्य मारला गेल्यावर माझा पुत्र त्या विशाल सैन्यात घुसून युद्ध करू लागला.
Verse 22
चारुदेष्णेन संसक्तो विविन्ध्यो नाम दानव: । महारथ: समाज्ञातो महाराज महाधनु:,महाराज! चारुदेष्णके साथ महारथी एवं महान् धनुर्धर विविन्ध्य नामक दानव शाल्वकी आज्ञासे युद्ध कर रहा था
महाराज! चारुदेष्णासह विविन्ध्य नावाचा दानव—महारथी व महाधनुर्धर म्हणून प्रसिद्ध—युद्धात गुंतला होता.
Verse 23
ततः सुतुमुलं युद्ध चारुदेष्णविविन्ध्ययो: । वृत्रवासवयो राजन् यथा पूर्व तथाभवत्,राजन्! तदनन्तर चारुदेष्ण और विविन्ध्यमें वैसा ही भयंकर युद्ध होने लगा, जैसा पहले इन्द्र और वृत्रासुरमें हुआ था
राजन्! त्यानंतर चारुदेष्ण व विविन्ध्य यांच्यात पूर्वी वृत्र व वासव (इंद्र) यांच्यात जसे घोर युद्ध झाले होते, तसेच अत्यंत तुमुल युद्ध माजले.
Verse 24
अन्योन्यस्याभिसंक्रुद्धावन्योन्यं जघ्नतुः शरै: । विनदन्तौ महारावान् सिंहाविव महाबलौ,वे दोनों एक-दूसरेपर कुपित हो बाणोंसे परस्पर आघात कर रहे थे और महाबली सिंहोंकी भाँति जोर-जोरसे गर्जना करते थे
ते दोघे परस्परांवर क्रुद्ध होऊन एकमेकांवर बाणांनी प्रहार करू लागले; आणि महाबली सिंहांसारखे प्रचंड गर्जना करू लागले.
Verse 25
रौक्मिणेयस्ततो बाणमग्न्यकॉपमवर्चसम् | अभिमन्त्र्य महास्त्रेण संदधे शत्रुनाशनम्
त्यानंतर रुक्मिणीनंदन रौक्मिणेयाने अग्नी व सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, शत्रुनाशक बाण महास्त्र-मंत्राने अभिमंत्रित करून धनुष्यावर संधान केला.
Verse 26
स विविन्ध्याय सक्रोध: समाहूय महारथ: । चिक्षेप मे सुतो राजन् स गतासुरथापतत्
वायू म्हणाला—महाराज! माझा पुत्र, तो महारथी, क्रोधाने विविन्ध्याला आव्हान करून त्याच्यावर शस्त्र फेकले. ते लागताच विविन्ध्य प्राणहीन होऊन पृथ्वीवर कोसळला.
Verse 27
विविन्ध्यं निहतं दृष्टवा तां च विक्षोभितां चमूम् | कामगेन स सौभेन शाल्व: पुनरुपागमत्,विविन्ध्यको मारा गया और सेनाको तहस-नहस हुई देख शाल्व इच्छानुसार चलनेवाले सौभ विमानद्वारा फिर वहाँ आया
विविन्ध्य मारला गेला आणि सेना गोंधळून गेली हे पाहून, शाल्व इच्छेनुसार चालणाऱ्या सौभ विमानाने पुन्हा तेथे आला.
Verse 28
ततो व्याकुलितं सर्व द्वारकावासि तद् बलम् | दृष्टवा शाल्वं महाबाहो सौभस्थं नृपते तदा,महाबाहु नरेश्वर! उस समय सौभ विमानपर बैठे हुए शाल्वको देखकर द्वारकाकी सारी सेना भयसे व्याकुल हो उठी
महाबाहु नरेश्वर! त्या वेळी सौभ विमानावर बसलेला शाल्व दिसताच द्वारकावासीयांची सारी सेना भयाने व्याकुळ झाली.
Verse 29
ततो निर्याय कौरव्य अवस्थाप्य च तद् बलम् | आनर्तानां महाराज प्रद्युम्नो वाक्यमब्रवीत्,महाराज कुरुनन्दन! तब प्रद्युम्नने निकलकर आनर्तवासियोंकी उस सेनाको धीरज बँधाया और इस प्रकार कहा--
महाराज कुरुनंदन! तेव्हा प्रद्युम्न पुढे निघून आला, त्या आनर्तांच्या सैन्याला थांबवून धीर देत असे म्हणाला.
Verse 30
सर्वे भवन्तस्तिष्ठ न्तु सर्वे पश्यन्तु मां युधि । निवारयन्तं संग्रामे बलात् सौभं॑ सराजकम्
“तुम्ही सर्वजण इथेच स्थिर उभे राहा; युद्धात माझे पराक्रम पाहा. मी संग्रामात बलपूर्वक राजा शाल्वासह सौभ विमानाची गती रोखीन.”
Verse 31
अहं सौभपते: सेनामायसैर्भुजगैरिव । धनुर्भुजविनिर्मुक्तिर्नाशयाम्यद्य यादवा:,“यदुवंशियो! मैं अपने धरनुर्दण्डसे छूटे हुए लोहेके सर्पतुल्य बाणोंद्वारा सौभपति शाल्वकी सेनाको अभी नष्ट किये देता हूँ
हे यादवांनो! आज मी धनुष्यबाहूतून सुटलेल्या लोखंडी सर्पासारख्या बाणांनी सौभपती शाल्वाची सेना नष्ट करीन।
Verse 32
आश्वसथध्व॑ न भी: कार्या सौभराडटद्य नश्यति । मयाभिपन्नो दुष्टात्मा ससौभो विनशिष्यति
धैर्य धरा, भय करू नका; आज सौभराजाचा नाश होत आहे. दुष्टात्मा शाल्व माझ्यासमोर येताच सौभ-विमानासह नष्ट होईल.
Verse 33
एवं ब्रुवति संहृष्टे प्रद्युम्ने पाण्डुनन्दन । विछितं तद् बल॑ वीर युयुधे च यथासुखम्
हे पांडुनंदन वीर! हर्षाने भरलेल्या प्रद्युम्नाने असे म्हणताच जी सेना विस्कळीत झाली होती ती पुन्हा सावरून रचनेत आली आणि पूर्वीप्रमाणेच आनंद व उत्साहाने युद्ध करू लागली.
Frequently Asked Questions
The implied dilemma is governance under imminent threat: leaders must balance openness and normal civic life with restrictive security measures, ensuring protection without descending into disorder or negligence.
Preparedness is ethical discipline: vigilance, regulated conduct (including sobriety), and coordinated provisioning are presented as legitimate instruments of rājadharma when a polity faces strategic danger.
No explicit phalaśruti is stated in the provided verses; the meta-emphasis functions implicitly by portraying śāstric procedure and apramāda as the interpretive key for understanding effective and responsible protection.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.