Adhyaya 147
Bhīmasena–Hanūmān Saṃvāda: The Tail Test and the Divine Path
Upa-parva: Hanūmad-Bhīma-Saṃvāda (Encounter of Bhīmasena and Hanūmān)
Vaiśaṃpāyana narrates Bhīma’s approach to a path blocked by an aged monkey. Bhīma identifies himself as a Kaurava of the Soma line, Pāṇḍava, and son of Vāyu, and demands passage. The monkey—Hanūmān, also Vāyu’s son—refuses and warns of harm, claiming weakness from age and illness, inviting Bhīma to step over him. Bhīma declines to disrespect the indwelling Paramātman and proposes instead to move past with due regard; tensions rise as Bhīma boasts of parity with the famed Hanūmān who crossed the ocean for Rāma’s cause. Hanūmān requests clarification about this Hanūmān; Bhīma recounts the Rāmāyaṇa feat. When Bhīma threatens enforcement, Hanūmān asks him merely to lift his tail aside. Bhīma attempts repeatedly—first casually, then with full exertion—but cannot move it, becoming ashamed. He then bows, apologizes for harsh speech, and asks the monkey’s true identity. Hanūmān reveals himself, recounts his role with Sugrīva and Rāma, the search for Sītā, the ocean-leap, and Rāma’s reign, explaining that he blocks the way because it is a divine path not meant for humans and that Bhīma’s destination lies nearby by another route.
Chapter Arc: वन में दिव्य सुगन्ध से भरा सहस्रपत्र, अर्क-प्रभा-सा कमल (सौगन्धिक) वायु के वेग से आकर धरती पर गिरता है; द्रौपदी उसे देखती है और उसका मन उसी क्षण उस अलौकिक गन्ध में बँध जाता है। → द्रौपदी भीमसेन को वह पुष्प भेंट कर वैसी ही और पुष्प लाने का आग्रह करती है; भीम प्रतिज्ञा-सा भाव लेकर कदलीषण्ड की ओर बढ़ता है, जहाँ मार्ग में विचित्र, उग्र और अर्ध-मानवीय रक्षक-प्राणी (राक्षस/यक्ष-स्वरूप) का सामना होता है—उसकी देह-रचना, लाल आँखें, ताम्र-वर्ण मुख, चल भौंहें और ध्वज-सी उठी पूँछ/चिह्न भय और कौतूहल दोनों जगाते हैं। → रक्षक भीम को रोककर हित-वचन देता है—‘भक्ष्य ग्रहण कर लौट जाओ, व्यर्थ वध न पाओ’; पर भीम अपने बाहुबल और द्रौपदी के आग्रह से प्रेरित होकर बाधा नहीं मानता और कदलीवन में उग्र वेग से प्रवेश कर हाथियों को हाथियों से, सिंहों को सिंहों से भिड़ाता हुआ दिशाएँ शब्द से भर देता है। → भीम का पराक्रम वन-प्राणियों और रक्षक-शक्ति पर अपना प्रभाव जमाता है; वह भय, ग्लानि या सम्भ्रम के बिना आगे बढ़ता है और सौगन्धिक पुष्प-प्राप्ति के लिए मार्ग प्रशस्त करता है—द्रौपदी की इच्छा अब केवल आग्रह नहीं, एक अभियान का हेतु बन जाती है। → भीम के कदलीषण्ड-प्रवेश के साथ यह संकेत रह जाता है कि आगे उसे किस दिव्य/अतिमानवीय शक्ति से निर्णायक साक्षात्कार होगा और क्या पुष्प-लालसा किसी बड़े धर्म-संकट का द्वार बनेगी।
Shlokas
Verse 1
६:22...8 #::3:.7 (_) मा अल - गौके समान एक प्रकारका जंगली पशु
वैशंपायन म्हणाले—तेथे ते पुरुषसिंह वीर परम शुचितेचे आचरण करून, धनंजय (अर्जुन) याचे दर्शन घेण्याच्या उत्कंठेने सहा रात्री राहिले.
Verse 2
द्रौपदीका भीमसेनको सौगन्धिक पुष्प भेंट करके वैसे ही और पुष्प लानेका आग्रह ततः पूर्वोत्तरे वायु: प्लवमानो यदृच्छया । सहस्रपत्रमर्काभं दिव्यं पद्ममुपाहरत्
त्यानंतर ईशान दिशेकडून वाहणारा वारा योगायोगाने सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, सहस्रदलांचे एक दिव्य कमळ वाहवत आणून तेथे ठेवून गेला.
Verse 3
तदवैक्षत पाञ्चाली दिव्यगन्धं॑ मनोरमम् । अनिलेनाहतं भूमौ पतितं जलजं शुचि
जनमेजय! पाञ्चाली द्रौपदीने दिव्य सुगंधाने युक्त असे ते मनोहर कमळ पाहिले—वाऱ्याने ढकलले जाऊन भूमीवर पडलेले; ते जलज पुष्प पवित्र व शुभ होते.
Verse 4
तच्छुभा शुभमासाद्य सौगन्धिकमनुत्तमम् । अतीव मुदिता राजन् भीमसेनमथाब्रवीत्
राजन् जनमेजय! त्या परम उत्तम, शुभ सौगंधिक कमळाजवळ पोहोचून शुभलक्षणा द्रौपदी अत्यंत आनंदित झाली आणि मग भीमसेनास म्हणाली.
Verse 5
पश्य दिव्यं सुरुचिरं भीम पुष्पमनुत्तमम् । गन्धसंस्थानसम्पन्नं मनसो मम नन्दनम्
“भीम! पाहा, हे दिव्य पुष्प किती सुरुचिर आणि अनुपम आहे! याची सुगंध आणि रचना विलक्षण; हे माझ्या मनाला आनंद देत आहे. परंतप! मी हे धर्मराजाला अर्पण करीन; माझी इच्छा पूर्ण करण्यासाठी हे काम्यकवनातील आश्रमापर्यंत घेऊन चल.”
Verse 6
इदं च धर्मराजाय प्रदास्थामि परंतप । हरेदं॑ मम कामाय काम्यके पुनराश्रमे
वैशंपायन म्हणाले— “परंतप! हे पुष्प मी धर्मराजाला अर्पण करीन. माझी इच्छा पूर्ण व्हावी म्हणून हे पुन्हा काम्यक वनातील आश्रमात घेऊन चल.”
Verse 7
यदि तेऊहं प्रिया पार्थ बहूनीमान्युपाहर । तान्यहं नेतुमिच्छामि काम्यकं पुनराश्रमम्
“पार्थ! जर मी तुला खरोखर प्रिय असेन, तर असेच आणखी बरेच पुष्प माझ्यासाठी आण. मी ते पुन्हा काम्यक वनातील माझ्या आश्रमात नेऊ इच्छिते.”
Verse 8
एवमुक्त्वा शुभापाड़ी भीमसेनमनिन्दिता । जगाम पुष्पमादाय धर्मराजाय तत् तदा
वैशंपायन म्हणाले— असे बोलून शुभ नेत्रप्रांत असलेली, अनिंद्य द्रौपदी ते पुष्प घेऊन त्याच क्षणी धर्मराज युधिष्ठिराला देण्यासाठी निघाली.
Verse 9
अभिप्रायं तु विज्ञाय महिष्या: पुरुषर्षभ: । प्रियाया: प्रियकाम: स प्रायाद् भीमो महाबल:,पुरुषशिरोमणि महाबली भीम अपनी प्यारी रानीके मनोभावको जानकर उसका प्रिय करनेकी इच्छासे वहाँसे चल दिये
वैशंपायन म्हणाले— राणीच्या मनातील अभिप्राय जाणून, प्रियेची इच्छा पूर्ण करण्यास उत्सुक, महाबली भीम—पुरुषश्रेष्ठ—तेथून निघून गेला.
Verse 10
वातं तमेवाभिमुखो यतस्तत् पुष्पमागतम् | आजिद्दीर्षुर्जगामाशु स पुष्पाण्यपराण्यपि
वैशंपायन म्हणाले— ज्या दिशेने तो पुष्प आला होता, त्या वाऱ्याकडेच मुख करून, तसेच आणखी पुष्प मिळवण्याच्या उत्कंठेने भीम त्वरेने त्याच दिशेला (ईशान कोनात) निघाला.
Verse 11
रुक्मपृष्ठं धनुर्गृह्म शरांश्वाशीविषोपमान् । मृगराडिव संक्रुद्धः प्रभिन्न इव कुज्जर:
वैशंपायन म्हणाले— सुवर्णजडित पृष्ठभाग असलेले धनुष्य त्याने हातात घेतले आणि विषारी सर्पांसारखे भयंकर बाणही सज्ज केले. मग तो निर्भयपणे पुढे सरसावला—क्रुद्ध सिंहासारखा आणि कपाळातून मदधारा वाहणाऱ्या उन्मत्त गजराजासारखा।
Verse 12
ददृशु: सर्वभूतानि महाबाणधनुर्धरम् न ग्लानिर्न च वैक्लव्यं न भयं न च सम्भ्रम:
सर्व प्राण्यांनी त्याला पाहिले—महाबाण व धनुष्य धारण करणाऱ्या त्या महाधनुर्धराला। त्याच्यात ना ग्लानी होती, ना कातरता, ना भय, ना संभ्रम।
Verse 13
कदाचिज्जुषते पार्थमात्मजं मातरिश्वन: । महान् धनुष-बाण लेकर जाते हुए भीमसेनको उस समय सब प्राणियोंने देखा। उन वायुपुत्र कुन्ती-कुमारको कभी ग्लानि, विकलता, भय अथवा घबराहट नहीं होती थी ।।
वैशंपायन म्हणाले— एकदा मातरिश्वा (वायू) याचा पुत्र, कुंतीकुमार भीमसेन महान धनुष्य व बाण धारण करून जात असताना सर्व प्राण्यांनी त्याला पाहिले. त्या वायुपुत्र वीरामध्ये कधीही ग्लानी, कातरता, भय किंवा घबराट नव्हती. द्रौपदीचे प्रिय करण्याच्या इच्छेने, आपल्या बाहुबळावर विसंबून, भय व मोह यांपासून मुक्त असा पराक्रमी भीम समोरच्या शैलशिखरावर चढला. तो पर्वत वृक्ष, वेली व झुडपांनी आच्छादित होता; त्याचे शिलातल निळसर होते आणि तेथे किन्नर वावरत. शत्रुनाशक भीम त्या रम्य गिरिवर संचार करू लागला; अनेकवर्णी धातू, वृक्ष, मृग व पक्ष्यांनी त्याची विचित्र शोभा उजळून निघाली होती।
Verse 14
व्यपेतभयसम्मोह: शैलमभ्यपतद् बली । स ते ट्रुमलतागुल्मच्छन्नं नीलशिलातलम्
वैशंपायन म्हणाले— भय व मोह यांपासून मुक्त असा तो बलवान भीमसेन उडी मारून पर्वतावर चढला. निळसर शिलातल असलेला तो पर्वत वृक्ष, वेली व झुडपांनी आच्छादित होता. द्रौपदीचे प्रिय करण्याच्या इच्छेने, आपल्या बाहुबळाचा आधार घेऊन, शत्रुनाशक भीम त्या रम्य उंचीवर संचार करू लागला—जिथे किन्नर वावरतात असे म्हणतात, आणि जिची विविध शोभा अनेकवर्णी धातू, वने, मृग व पक्ष्यांनी अधिकच वाढली होती।
Verse 15
गिरिं चचारारिहर: किन्नराचरितं शुभम् । नानावर्णधरैश्षित्रं धातुद्रुममृगाण्डजै:
वैशंपायन म्हणाले— शत्रुनाशक भीम किन्नरांनी वसलेल्या त्या शुभ पर्वतावर संचार करू लागला. अनेकवर्णी धातू, वृक्ष, मृग आणि पक्ष्यांनी तो पर्वत विलक्षण रीतीने नटलेला होता।
Verse 16
सर्वभूषणसम्पूर्ण भूमेर्भुजमिवोच्छितम् । सर्वत्र रमणीयेषु गन्धमादनसानुषु
वैशंपायन म्हणाले—ते जणू पृथ्वीची उंचावलेली भुजा, सर्व अलंकारांनी विभूषित होऊन उभे राहिले होते. गंधमादनाच्या उतारांवर सर्वत्र रम्य व मनोहर दृश्य पसरले होते.
Verse 17
सक्तचक्षुरभिप्रायान् हृदयेनानुचिन्तयन् । पुंस्कोकिलनिनादेषु षघट्पदाचरितेषु च
वैशंपायन म्हणाले—दृष्टी स्थिर ठेवून, हृदयात आपल्या अभिप्रायाचा पुनःपुन्हा विचार करीत, तो नर-कोकिळांच्या कूजनात आणि भुंग्यांच्या संचारस्थानी मन गुंतवीत होता.
Verse 18
बद्धश्रोत्रमनश्षक्षुर्जगामामितविक्रम: । वह देखनेमें ऐसा जान पड़ता था मानो पृथिवीके समस्त आभूषणोंसे विभूषित ऊँचे उठी हुई भुजा हो। गन्धमादनके शिखर सब ओरसे रमणीय थे। वहाँ कोयल पक्षियोंकी शब्दध्वनि हो रही थी और झुंड-के-झुंड भौरे मड़रा रहे थे। भीमसेन उन्हींमें आँखें गड़ाये मन-ही-मन अभिलषित कार्यका चिन्तन करते जाते थे। अमितपराक्रमी भीमके कान
वैशंपायन म्हणाले—अमितपराक्रमी वीराने कान, मन आणि नेत्र जणू बांधून ठेवले; जे ऐकले, पाहिले व मनन केले त्यातच तल्लीन होऊन तो आपल्या गंतव्याकडे निघून गेला.
Verse 19
गन्धमुद्धतमुद्दामो वने मत्त इव द्विप: । वीज्यमान: सुपुण्येन नानाकुसुमगन्धिना
वैशंपायन म्हणाले—सुगंधाने उन्मत्त व उद्दाम होऊन तो वनात मदोन्मत्त गजराजासारखा संचार करीत होता. नानाविध फुलांच्या सुवासाने परिपूर्ण, परम पवित्र वारा त्याला पंख्यासारखा झुलवीत होता.
Verse 20
पितुः संस्पर्शशीतेन गन्धमादनवायुना । ह्ियमाणश्रम: पित्रा सम्प्रहृष्टटनूरूह:
वैशंपायन म्हणाले—पित्याच्या स्पर्शासारख्या शीतल गंधमादन-वाऱ्याने भीमसेनाचा श्रम जणू त्याचे पिता पवनदेवच दूर करीत होते. आनंदाने त्याच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले आणि तो पुढे चालत राहिला.
Verse 21
स यक्षगन्धर्वसुरब्रद्मर्षिगणसेवितम् । विलोकयामास तदा पुष्पहेतोररिंदम:
तेव्हा शत्रुदमन भीमसेनाने त्या पुष्पांच्या प्राप्तीसाठी यक्ष, गंधर्व, देव आणि ब्रह्मर्षिगणांनी सेविलेल्या त्या विशाल पर्वताकडे सर्व बाजूंनी नजर टाकली।
Verse 22
विषमच्छदैरचितैरनुलिप्त इवाड्गगुलै: । वलिभिर्धातुविच्छेदे: काउ्चनाउ्जनराजतै: । सपक्षमिव नृत्यन्तं पार्श्वलग्नै: पयोधरै:
त्याच्या विषम पानांच्या आच्छादनामुळे तो जणू बोटांनी चोपडल्यासारखा भासत होता; आणि धातूंच्या थरांतील काञ्चन, अंजनासारखे काळे व रजतासारखे शुभ्र पट्टे जणू पूजारेषांनी अंकित झाल्यासारखे दिसत होते. दोन्ही बाजूंना चिकटलेल्या मेघांमुळे तो पर्वतशिखर असा शोभत होता, जणू पंख मिळून पुन्हा नृत्य करीत आहे।
Verse 23
मुक्ताहारैरिव चित च्युतै: प्रस्रवणोदकै: । अभिरामदरीकुज्जनिर्सरोदककन्दरम्
त्या पर्वताच्या प्रस्रवणांतून अखंड वाहणारे पाणी जणू मोत्यांचे हार सैल होऊन खाली झरल्यासारखे भासत होते। त्याच्या दर्या, कुंज, निर्झर, सरोवरे, जलधारा आणि कंदर्या—सर्वच रम्य होत्या।
Verse 24
अप्सरोनूपुररवै: प्रनृत्तवतरबर्हिणम् । दिग्वारणविषाणाग्रै्धष्टोपलशिलातलम्
तेथे अप्सरांच्या नूपुरांच्या मधुर झंकारासह सुंदर मोर नाचत होते। आणि त्या पर्वताच्या रत्नमय व शिलामय तळांवर दिग्गजांच्या दंताग्रांच्या घासण्याने उमटलेली चिन्हे कोरलेली होती।
Verse 25
स्रस्तांशुकमिवाक्षो भ्यैर्निम्नगा नि:सृतैर्जलै: । सशष्पकवलै: स्वस्थैरदूरपरिवर्तिभि:
पर्वतापासून निघालेल्या नदीचे अक्षोभ्य पाणी खाली असे वाहत होते, जणू पर्वताचे वस्त्र सैल होऊन घसरले आहे। जवळच भयास अपरिचित, निरोगी हरिण तोंडात हिरव्या गवताचा घास घेऊन कुतूहलदृष्टीने भीमसेनाकडे पाहत होते। त्या वेळी मनोहर नेत्रांचा शोभिवंत वायुपुत्र भीम, आपल्या महान वेगाने लतांचे समूह डोलवत, हर्षित हृदयाने जणू खेळत-खेळत पुढे जात होता; प्रिय द्रौपदीचा प्रिय मनोरथ पूर्ण करण्यास तो पूर्णतः उद्यत होता।
Verse 26
भयानभिज्ै्हरिणै: कौतूहलनिरीक्षित: । चालयन्नुरुवेगेन लताजालान्यनेकश:
वैशंपायन म्हणाले—भयास अपरिचित हरिण कुतूहलाने त्याच्याकडे पाहत होते. तो प्रचंड वेगाने पुढे जात अनेक वेलींना डोलवित होता. वायुपुत्र, श्रीमान् आणि चारुलोचन भीम जणू खेळतच, हर्षित अंतःकरणाने पुढे निघाला; प्रिय द्रौपदीचा प्रिय मनोरथ पूर्ण करण्यास तो पूर्णतः उद्यत होता.
Verse 27
आक्रीडमानो हृष्टात्मा श्रीमान् वायुसुतो ययौ । प्रियामनोरथं कर्तुमुद्यतश्चारुलोचन:
खेळत असल्यासारखा, हर्षित अंतःकरणाने श्रीमान् वायुपुत्र पुढे गेला. चारुलोचन भीम प्रियेचा मनोरथ पूर्ण करण्यास पूर्णतः उद्यत होता.
Verse 28
प्रांशु: कनकवर्णाभ: सिंहसंहननो युवा । मत्तवारणविक्रान्तो मत्तवारणवेगवान्
तो उंचकाठी, सुवर्णवर्ण तेजाने उजळणारा, सिंहासारख्या सुदृढ बांध्याचा तरुण होता. त्याची चाल मत्त हत्तीप्रमाणे गर्वित होती आणि त्याचा वेग मदोन्मत्त गजराजासारखा होता.
Verse 29
मत्तवारणताम्राक्षो मत्ततारणवारण: । प्रियपाश्चोपविष्टाभिव्यवित्ताभिविचिष्टितै:
मत्त हत्तीप्रमाणे त्याचे डोळे तांबूस-लाल होते आणि रणांगणात मदोन्मत्त हत्तींनाही मागे हटविण्याची त्याची क्षमता होती. आपल्या प्रियाच्या जवळ बसलेल्या यक्ष व गंधर्व युवती सर्व हालचाली आवरून, स्वतःला अलक्षित ठेवूनही, भीमसेनाकडे पाहत राहिल्या; त्यांना तो सौंदर्याचा नवा अवतारच भासत होता. अशा रीतीने पांडुनंदन भीम गंधमादनाच्या रमणीय शिखरांवर जणू खेळतच विहार करू लागला. दुर्योधनाने दिलेल्या असंख्य क्लेशांचे स्मरण करून तो वनवासिनी द्रौपदीला प्रसन्न करण्यास उद्यत झाला. त्याने मनात विचार केला—“अर्जुन स्वर्गलोकी गेले आहेत आणि मी फुले आणायला इथे आलो आहे; अशा वेळी आर्य युधिष्ठिर कार्य कसे करतील? महाराज युधिष्ठिर नकुल-सहदेवांवर फार स्नेह करतात, पण त्यांच्या बळावर त्यांचा विश्वास नाही; म्हणून ते त्यांना सोडून कुठेही पाठवणार नाहीत.” लवकर फूल मिळावे या चिंतेने नरश्रेष्ठ भीम गरुडासारख्या वेगाने पुढे धावला; त्याचे मन व दृष्टी फुलांनी भरलेल्या पर्वतशिखरांवर स्थिर झाली होती.
Verse 30
यक्षगन्धर्वयोषाभिरदृश्याभिननिरीक्षित: । नवावतारो रूपस्य विक्रीडन्निव पाण्डव:
यक्ष व गंधर्व युवती अलक्षित राहून त्याच्याकडे पाहत होत्या; पांडव भीम जणू खेळतच विहार करीत होता आणि त्यांना तो रूप-सौंदर्याचा नवा अवतार भासत होता.
Verse 31
चचार रमणीयेषु गन्धमादनसानुषु । संस्मरन् विविधान् क्लेशान् दुर्योधनकृतान् बहून्
वैशंपायन म्हणाले— भीमसेन गंधमादनाच्या रम्य उतारांवर जणू खेळत खेळत विहार करीत होता; तरीही दुर्योधनाने दिलेल्या नानाविध, असंख्य क्लेशांचे स्मरण त्याच्या मनात वारंवार उफाळत होते. त्या अन्यायांची आठवण होताच तो अधिकच दृढ झाला—द्रौपदीची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी आणि निराशेला नव्हे, तर अचल पुरुषार्थाला धरून अन्यायाला उत्तर देण्यासाठी.
Verse 32
द्रौपद्या वनवासिन्या: प्रियं कर्तु समुद्यत: । सो<चिन्तयद् गते स्वर्गमर्जुने मयि चागते
वैशंपायन म्हणाले— वनवासिनी द्रौपदीचे प्रिय करण्यास उद्यत झालेला भीम मनात म्हणाला—“अर्जुन स्वर्गलोकात गेला आहे आणि मी फुले आणायला इथे आलो आहे; अशा वेळी आर्य युधिष्ठिर आवश्यक कामे कशी पार पाडतील?” या विचारात अर्जुनाच्या अनुपस्थितीत कुटुंबरक्षणाची चिंता होती आणि द्रौपदीचे दुःख हलके करण्यासाठी तिची इच्छा पूर्ण करण्याचा दृढ निश्चयही होता.
Verse 33
पुष्पह्ेतो: कथं त्वार्य: करिष्यति युधिष्ठिर: । स्नेहान्नरवरो नूनमविश्वासाद् बलस्य च
वैशंपायन म्हणाले—“फुलांच्या कारणाने आर्य युधिष्ठिर कामकाज कसे सांभाळतील? तो नरश्रेष्ठ स्नेहामुळे आणि त्यांच्या बळावर पूर्ण विश्वास नसल्यामुळे, नकुल व सहदेव यांना नक्कीच (वेगळे) सोडणार नाही.”
Verse 34
नकुलं सहदेवं च न मोक्ष्यति युधिष्ठिर: । कथं तु कुसुमावाप्ति: स्याच्छीघ्रमिति चिन्तयन्
वैशंपायन म्हणाले—“युधिष्ठिर नकुल आणि सहदेव यांना सोडणार नाहीत.” म्हणून “फुले लवकर कशी मिळतील?” असा विचार करीत भीम अधिक वेगाने पुढे निघाला; त्याचे मन आणि दृष्टी फुलांनी भरलेल्या पर्वतशिखरांवरच स्थिर होती.
Verse 35
प्रतस्थे नरशार्दूल: पक्षिराडिव वेगित: । सज्जमानमनोटदृष्टि: फुल्लेषु गिरिसानुषु
वैशंपायन म्हणाले— मग नरशार्दूल भीम गरुडासारख्या वेगाने निघाला. त्याचे मन दुसरीकडे रमत नव्हते; त्याची दृष्टी फुलांनी भरलेल्या पर्वतधारांवरच खिळली होती. दुर्योधनाने दिलेल्या असंख्य क्लेशांचे स्मरण करीत, वनवासिनी द्रौपदीला प्रसन्न करण्यासाठी इच्छित फुले आणण्याच्या दृढ निश्चयाने तो पुढे गेला; आणि मनातल्या मनात विचार करीत राहिला—अर्जुन स्वर्गात गेला आहे आणि युधिष्ठिर स्नेह व सावधपणामुळे नकुल-सहदेवांना कुठेही पाठवणार नाहीत.
Verse 36
द्रौोपदीवाक्यपाथेयो भीम: शीघ्रतरं ययौ । कम्पयन् मेदिनीं पद्धयां निर्घात इव पर्वसु
वैशंपायन म्हणाले— द्रौपदीच्या करुण, विनवणीच्या वचनांनाच जणू पाथेय मानून भीम अधिकच वेगाने निघाला. त्याच्या पावलांच्या धडकेत पृथ्वी थरथरली—जणू पर्वकाळात पर्वतांवर वज्राघाताचा घोर उत्पात. अन्यायाविरुद्ध धर्मयुक्त क्रोध आणि निष्ठेतून जन्मलेला त्याचा दृढ निश्चय त्याच्या चालण्यातच प्रकट होत होता.
Verse 37
त्रासयन् गजयूथानि वातरंहा वृकोदर: । सिंहव्याप्रमगांश्वैव मर्दयानो महाबल:
वैशंपायन म्हणाले— वाऱ्यासारखा वेगवान वृकोदर हत्तींच्या कळपांना त्रस्त करीत पुढे गेला. महाबली भीम सिंह, व्याघ्र आणि मृगांना तुडवीत चालला; त्याच्या वेगाने पृथ्वी थरथरली आणि वनातील प्राणी उधळून गेले. द्रौपदीच्या प्रार्थनेने बांधलेला, धर्मकार्यांत एकाग्र—तो दृढ निश्चयाने पुढे सरकत होता.
Verse 38
उन्मूलयन् महावृक्षान् पोथयंस्तरसा बली । लतावललीश्व वेगेन विकर्षन् पाण्डुनन्दन: । उपर्युपरि शैलाग्रमारुरुक्षुरिव द्विप:
वैशंपायन म्हणाले— पांडुनंदन बलवान भीम प्रचंड वेगाने पुढे सरकला—मोठमोठे वृक्ष मुळासकट उपटून त्यांना चिरडीत. त्याच्या वेगात वेली-बल्लऱ्याही ओढल्या जात होत्या. तो असा भासत होता, जणू एखादा गजराज पर्वताच्या सर्वोच्च शिखरावर चढू पाहत आहे.
Verse 39
विनर्दमानो$तिभृशं सविद्युदिव तोयद: । तेन शब्देन महता भीमस्य प्रतिबोधिता:
वैशंपायन म्हणाले— विजेसह मेघ जसा गर्जतो तशी भीमाने अत्यंत प्रचंड गर्जना केली. त्या महान् नादाने जागे झालेले प्राणी भयभीत झाले. वनवासी जीव गुहा सोडून पळाले, काही वनात लपले; घाबरलेले पक्षी आकाशात उडून गेले आणि मृगांचे कळप दूरवर धावून गेले.
Verse 40
गुहां संतत्यजुर्व्याच्रा निलिल्युर्वनवासिन: । समुत्पेतु: खगास्त्रस्ता मृगयूथानि दुद्गरुवु:
वैशंपायन म्हणाले— भीमाच्या गर्जनेने भयभीत होऊन वाघांनी गुहा सोडल्या आणि इतर वनवासी जीव लपून बसले. त्रस्त पक्षी अचानक उडून गेले आणि मृगांचे कळप दूर पळाले. त्या नादाच्या दहशतीने जणू संपूर्ण वन क्षणात अस्थिर झाले.
Verse 41
ऋक्षाश्नोत्ससजुर्वक्षांस्तत्यजुर्हरयों गुहाम् । व्यजृम्भन्त महासिंहा महिषाश्वावलोकयन्
अस्वलांनी वृक्षांचा आश्रय सोडला आणि पिवळसर सिंहांनी गुहा त्यागल्या. महाबलवान सिंह जांभया देऊ लागले; जंगली म्हशी व घोडे दूरूनच त्यांच्याकडे पाहू लागले—जणू वनातील नैसर्गिक क्रमच ढळला होता।
Verse 42
तेन वित्रासिता नागा: करेणुपरिवारिता: । तद् वन॑ स परित्यज्य जम्मुरन्यन्महावनम्,भीमसेनकी उस गर्जनासे डरे हुए हाथी उस वनको छोड़कर हथिनियोंसे घिरे हुए दूसरे विशाल वनमें चले गये
त्या गर्जनेने भयभीत झालेले गजराज—करेणूंनी वेढलेले—ते वन सोडून दुसऱ्या विशाल वनात निघून गेले. युद्ध न होता देखील केवळ दहशतीने वनातील समतोल ढळतो, हेच यात दिसते।
Verse 43
वराहमृगसंघाश्व महिषाश्न वनेचरा: । व्याप्रगोमायुसंघाश्च प्रणेदुर्गवयै: सह
वनात वराह, मृगांचे कळप, जंगली घोडे व म्हशी, तसेच त्यांच्यावर झडप घालणारे वनचर, आणि व्याघ्र-गोमायूंचे समुदाय—गवयांसह—सर्वांनी एकाच वेळी उंच, अशुभ असा आक्रोश केला. जणू येऊ घातलेल्या संकटाने वनाचा नैसर्गिक क्रम भय-गोंधळात ढकलला होता।
Verse 44
रथाज्रसाद्वदात्यूहा हंसकारण्डवप्लवा: | शुका: पुंस्कोकिला: क्रौज्चा विसंज्ञा भेजिरे दिश:
रथाच्या अग्रभागातूनच भयंकर, अशुभ असा कोलाहल उठला. हंस, कारण्डव, प्लव, शुक, नर-कोकिळ आणि क्रौंच—जणू मूर्छित—वेगवेगळ्या दिशांना उडून गेले. हे वनातील नैसर्गिक क्रम ढळल्याचे, आणि धर्मावर ताण येत असल्याचे सूचक होते।
Verse 45
तथान्ये दर्पिता नागा: करेणुशरपीडिता: । सिंहव्याप्राश्न संक़ुद्धा भीमसेनमथाद्रवन्
मग इतर दर्पित गजराज—करेणूंच्या कटाक्ष-बाणांनी पीडित—आणि सिंह व व्याघ्रही क्रोधाने पेटून भीमसेनावर धावून आले. बाहेरून ते भैरव गर्जना करीत होते; पण आतल्या आत भय दडलेलेच—अहंकार व चिथावणीने त्यांना बेभान केले होते।
Verse 46
शकृन्मूत्रं च मुडचाना भयविश्रान्तमानसा: । व्यादितास्या महारौद्रा व्यनदन् भीषणान् रवान्
वैशंपायन म्हणाले—अंतःकरणी भयाने व्याकुळ होऊन त्यांनी मल-मूत्र विसर्जिले. तोंड वासून, अत्यंत रौद्र व भयंकर रूप धारण करून त्यांनी भीषण गर्जना केली. क्रोधाने उन्मत्त होऊन भीमसेनावर तुटून पडावे असे वाटत असतानाही, त्यांच्या देहानेच अंतर्गत भय उघड केले—कारण विवेकाविना असलेले बळ खऱ्या शौर्यापुढे घाबरून कोसळते।
Verse 47
ततो वायुसुतः क्रोधात् स्वबाहुबलमाश्रित: । गजेनान्यान् गजाउ्छीमान् सिंहं सिंहेन वा विभु:
तेव्हा वायुपुत्र भीम क्रोधाने पेटून, आपल्या बाहुबळावर विसंबून, एका हत्तीने दुसऱ्या हत्तींना आणि एका सिंहाने दुसऱ्या सिंहांना पराभूत करून पळवू लागला. तो श्रीमान् पांडुपुत्र आपल्या गर्जनेने सर्व दिशा भरून टाकीत पुढे निघाला।
Verse 48
तलप्रहारैरन्यांश्व॒ व्यहनत् पाण्डवो बली । ते वध्यमाना भीमेन सिंहव्याप्रतरक्षव:
बलवान पांडवाने इतरांनाही तळहाताच्या प्रहारांनी पाडले. भीमाच्या हातून मार खात असताना सिंह, व्याघ्र व अस्वलासारखे उग्र शत्रूही ढेर झाले।
Verse 49
भयाद् विससूजुर्भीमं शकृन्मूत्रं च सुखुवु: । प्रविवेश तत: क्षिप्रं तानपास्य महाबल:
भयाने त्यांनी भीमासमोर नकळत मल-मूत्र विसर्जिले. मग महाबली भीम त्यांना तुच्छ मानून झपाट्याने पुढे प्रवेश करू लागला।
Verse 50
अथापश्यन्महाबाहुर्गन्धमादनसानुषु
तेव्हा गंधमादनाच्या उतारांवर महाबाहु भीमाने एक परम सुंदर कदलीवन पाहिले, जे अनेक योजनांपर्यंत पसरलेले होते. मदधारा सोडणाऱ्या महागजराजाप्रमाणे तो वेगाने तेथे शिरला आणि नानाविध वृक्ष मोडीत काढीत प्रचंड कलकलाट करू लागला. तेथील केळीचे वृक्ष खांबांसारखे जाड आणि अनेक ताडांइतके उंच होते. बलवान भीम त्यांना वेगाने उपटून सर्व दिशांना फेकू लागला. तेजस्वी व बल-पराक्रमावर गर्वित होऊन तो भगवान नृसिंहाप्रमाणे विकट गर्जना करू लागला. पुढे त्याने रुरु, वानर, सिंह, म्हशी आणि जलचर प्राण्यांवरही धावा केला. त्या भयानक शब्दाने—पशुपक्ष्यांच्या आणि भीमसेनाच्या—दुसऱ्या वनातील मृग-पक्षीही थरथर कापू लागले.
Verse 51
सुरम्यं कदलीषण्डं बहुयोजनविस्तृतम् । तमभ्यगच्छद् वेगेन क्षोभयिष्यन् महाबल:
वैशंपायन म्हणाले—गंधमादनाच्या शिखरांवर महाबाहू भीमाने अनेक योजन पसरलेला अत्यंत रम्य असा कदलीवनाचा समूह पाहिला. तो वनभाग क्षोभवावा अशा हेतूने तो महाबली मोठ्या वेगाने त्याच्याकडे धावला.
Verse 52
महागज इवास्रावी प्रभञ्जन् विविधान् ट्रुमान् उत्पाट्य कदलीस्तम्भान् बहुतालसमुच्छूयान्
मदधारा वाहणाऱ्या महागजाप्रमाणे भीम विविध वृक्ष मोडीतोडीत पुढे गेला; आणि खांबांसारखे जाड, अनेक ताडांइतके उंच कदलीस्तंभ उपटून टाकू लागला.
Verse 53
चिक्षेप तरसा भीम: समन्ताद् बलिनां वर: | विनदन् सुमहातेजा नृसिंह इव दर्पितः
तेव्हा बलवानांत श्रेष्ठ भीमाने आवेगाने सर्व दिशांना फेकाफेक सुरू केली. महातेजाने दीप्त, दर्पाने उन्मत्त होऊन तो नृसिंहाप्रमाणे भयंकर गर्जना करू लागला.
Verse 54
ततः सत्त्वान्युपाक्रामद् बहूनि सुमहान्ति च । रुरुवानरसिंहांश्व महिषांश्न जलाशयान्
त्यानंतर त्याने अनेक आणि अतिशय मोठ्या प्राण्यांवर धावा केला—रुरु मृग, वानर, सिंह, महिष तसेच जलाशयांत राहणारे जीव यांच्यावरही.
Verse 55
तेन शब्देन चैवाथ भीमसेनरवेण च । वनान्तरगताश्षापि वित्रेसुर्मुग॒पक्षिण:
त्या कोलाहलाने आणि भीमसेनाच्या गर्जनेने, दुसऱ्या वनभागांत असलेले मृग व पक्षीही भयाने थरथर कापू लागले.
Verse 56
त॑ शब्द सहसा श्रुत्वा मृगपक्षिसमीरितम् । जलार्दपक्षा विहगा: समुत्पेतु: सहस्रश:,मृगों और पक्षियोंके उस भयसूचक शब्दको सहसा सुनकर सहस्रों पक्षी आकाशमें उड़ने लगे। उन सबकी पाँखें जलसे भीगी हुई थीं
मृग-पक्ष्यांत अचानक उठलेला तो भयसूचक शब्द ऐकताच सहस्रों पक्षी क्षणार्धात उडून गेले. त्यांच्या पंखांवर पाण्याची ओल होती; भयाने ते आकाशात झेपावले—वनाच्या नैसर्गिक शांततेत जणू अपशकुनासारखा खळबळाट झाला।
Verse 57
तानौदकान् पक्षिगणान् निरीक्ष्य भरतर्षभ: । तानेवानुसरन् रम्यं ददर्श सुमहत् सर:
भरतश्रेष्ठ भीमने पाहिले की हे जलपक्षी आहेत; म्हणून तो त्यांच्याच मागे निघाला. पुढे गेल्यावर त्याला अत्यंत रम्य असे एक विशाल सरोवर दिसले.
Verse 58
काउ्चनै: कदलीषण्डैर्मन्दमारुतकम्पितै: । वीज्यमानमिवाक्षोभ्यं तीरात् तीरविसर्पिभि:
त्या सरोवराच्या एका तीरापासून दुसऱ्या तीरापर्यंत पसरलेले सुवर्णमय कदली-गुच्छ मंद वाऱ्याने हलत होते; जणू ते त्या गहि-ऱ्या, निश्चल जलाशयाला पंखा घालत होते.
Verse 59
तत् सरो<5थावतीर्याशु प्रभूतनलिनोत्पलम् । महागज इवोद्दामश्रिक्रीड बलवद् बली
त्या सरोवरात भरपूर कमळे व उत्पले फुलली होती. बलवानांत श्रेष्ठ भीमसेन सहसा त्यात उतरला आणि बंधनमुक्त महागजाप्रमाणे उन्मुक्त वेगाने जलक्रीडा करू लागला.
Verse 60
विक्रीड्य तस्मिन् सुचिरमुत्ततारामितद्युति: । ततो<ध्यगन्तुं वेगेन तद् वनं बहुपादपम्
त्या सरोवरात दीर्घकाळ क्रीडा करून अमिततेजस्वी भीम पाण्यातून बाहेर आला. मग अनेक वृक्षांनी दाटलेल्या त्या वनाकडे तो वेगाने जाण्यास उद्यत झाला.
Verse 61
दध्मौ च शड्खं स्वनवत् सर्वप्राणेन पाण्डव: । आस्फोटयच्च बलवान् भीम: संनादयन् दिश:
तेव्हा पराक्रमी पांडव भीमाने सर्व प्राणांच्या जोरावर शंख फुंकला आणि दिशांना निनादित करीत भुजा आपटून ललकारा. शंखध्वनी, भीमसेनाची गर्जना आणि भुजाआघाताचा घोर नाद यामुळे जणू पर्वतांच्या गुहाही घुमून उठल्या।
Verse 62
तस्य शड्खस्य शब्देन भीमसेनरवेण च । बाहुशब्देन चोग्रेण नदन्तीव गिरेगुहा:
त्या शंखाच्या ध्वनीने, भीमसेनाच्या गर्जनेने आणि भुजाआघाताच्या घोर नादाने पर्वतांच्या गुहा जणू गरजून उठल्या।
Verse 63
त॑ वज्ननिष्पेषसममास्फोटितमहारवम् | श्रुत्वा शैलगुहासुप्तै: सिंहैर्मुक्तो महास्वन:
वज्रप्रहारासारखा तो भुजाआघाताचा महाघोर नाद ऐकून पर्वतगुहांत झोपलेले सिंह जागे झाले आणि मोठ्या आवाजाने डरकाळ्या फोडू लागले।
Verse 64
सिंहनादभयत्रस्तै: कुज्जरैरपि भारत । मुक्तो विराव: सुमहान् पर्वतो येन पूरित:,भारत! उन सिंहोंका दहाड़ना सुनकर भयसे डरे हुए हाथी भी चीत्कार करने लगे, जिससे वह विशाल पर्वत शब्दायमान हो उठा
हे भारत! सिंहांच्या डरकाळ्यांनी भयभीत झालेल्या हत्तीांनीही प्रचंड चित्कार केला; त्या अपार कोलाहलाने सारा पर्वत भरून गेला आणि सर्वत्र घुमू लागला।
Verse 65
तं तु नाद॑ ततः श्रुत्वा मुक्त वारणपुड़वै: । भ्रातरं भीमसेनं तु विज्ञाय हनुमान् कपि:
मग गजराजांनी उठविलेला तो नाद ऐकून कपिश्रेष्ठ हनुमानांनी ओळखले की इथे माझा भाऊ भीमसेन आला आहे।
Verse 66
दिवंगमं रुरोधाथ मार्ग भीमस्य कारणात् | अनेन हि पथा मा वै गच्छेदिति विचार्य सः
तेव्हा भीमाच्या हितासाठी त्यांनी स्वर्गाकडे जाणारा मार्ग अडवून धरला. ‘हा मार्ग धरून भीम पुढे जाऊ नये’ असा विचार करून हनुमानांनी जाणीवपूर्वक तो अरुंद, मनुष्य-गम्य पंथ रोखला—भाऊ भीमाचे रक्षण व संयम यासाठीच।
Verse 67
आस्त एकाय-ने मार्गे कदलीषण्डमण्डिते | भ्रातुर्भीमस्य रक्षार्थ त॑ं मार्गमवरुध्य वै
केळीच्या दाट बनांनी शोभलेल्या त्या एकमेव अरुंद वाटेवर हनुमान बसले आणि भाऊ भीमाच्या रक्षणार्थ तोच मार्ग अडवून धरला।
Verse 68
मात्र प्राप्स्यति शापं वा धर्षणां वेति पाण्डव: । कदलीषण्डमध्यस्थो होवं संचिन्त्य वानर:
कदलीवनात येणाऱ्या पांडुनंदन भीमसेनाला या मार्गावरून येताना कुणाचा शाप किंवा अपमान मिळू नये—असा विचार करून कपिश्रेष्ठ हनुमान वनातच स्वर्गमार्ग आडवा करून निजले. त्या वेळी त्यांनी देह विशाल केला होता; आणि निद्रावश होऊन जांभई देताना इंद्रध्वजासारखी उंच महापुच्छ फटकारली की वज्रगर्जनेसारखा नाद होत असे।
Verse 69
प्राजूम्भत महाकायो हनूमान् नाम वानर: । कदलीषण्डमध्यस्थो निद्रावशगतस्तदा
त्या वेळी कदलीषंडाच्या मध्यभागी महाकाय वानर हनुमान निद्रावश होऊन जांभई देत होता।
Verse 70
जृम्भमाण: सुविपुलं शक्रध्वजमिवोच्छितम् । आस्फोटयच्च लाडूलमिन्द्राशनिसमस्वनम्
निद्रावश होऊन जांभई देताना तो इंद्रध्वजासारखा उंच, अतिविशाल देह उचलत असे; आणि महापुच्छ फटकारली की इंद्रवज्रासारखा गंभीर नाद होत असे।
Verse 71
तस्य लाडूलनिनदं पर्वत: सुगुहामुखै: । उद्गारमिव गॉर्नर्दन्नुत्ससर्ज समन््ततः
वैशंपायन म्हणाले—त्याच्या शेपटीच्या फटक्याने उठलेला तो घनघोर निनाद पर्वताने आपल्या सुंदर गुहामुखांतून सर्व दिशांना प्रतिध्वनित करून परत पाठविला—जणू एखादा बलवान बैल गर्जत आहे।
Verse 72
लाडूलास्फोटशब्दाच्च चलित: स महागिरि: । विघूर्णमानशिखर: समन्तात् पर्यशीर्यत
वैशंपायन म्हणाले—शेपटीच्या फटक्याच्या त्या चटाक्याने तो महापर्वत हलला। शिखरे डोलू लागली आणि तो सर्व बाजूंनी तुटत-फुटत विखुरू लागला; तो नाद विचित्र शिखरांवर पसरून मत्त हत्तींच्या चिग्घाडालाही दाबून टाकीत होता।
Verse 73
स लाडूलरवस्तस्य मत्तवारणनि:स्वनम् । अन्तर्धाय विचित्रेषु चचार गिरिसानुषु
वैशंपायन म्हणाले—त्याच्या शेपटीच्या फटक्याचा तो चटाक नाद, जो मत्त हत्तीच्या चिग्घाडापेक्षाही प्रबळ होता, जणू क्षणभर अदृश्य होऊन पुन्हा विचित्र पर्वत-उतारांवर व शैलश्रेणींत फिरत सर्वत्र पसरला।
Verse 74
स भीमसेनस्तच्छुत्वा सम्प्रहृष्टतनूरुह: । शब्दप्रभवमन्विच्छंक्षचार कदलीवनम्,उसे सुनकर भीमसेनके रोंगटे खड़े हो गये और उसके कारणको हढूँढ़नेके लिये वे उस केलेके बगीचेमें घूमने लगे
तो शब्द ऐकताच भीमसेनाच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले. त्या शब्दाचा उगम शोधण्याच्या हेतूने तो कदलीवनात इकडे-तिकडे फिरू लागला।
Verse 75
कदलीवनमध्यस्थमथ पीने शिलातले । ददर्श सुमहाबाहुर्वानराधिपतिं तदा,उस समय विशाल भुजाओंवाले भीमसेनने कदलीवनके भीतर ही एक मोटे शिलाखण्डपर लेटे हुए वानरराज हनुमानजीको देखा
तेव्हा महाबाहु भीमसेनाने कदलीवनाच्या मध्यभागी एका जाड शिलातलावर पडलेला वानराधिपती हनुमान पाहिला।
Verse 76
विद्युत्सम्पातदुष्प्रेक्ष॑ विद्युत्सम्पातपिड्ुलम् । विद्युत्सम्पातनिनदं विद्युत्सम्पातचठ्चलम्
वैशंपायन म्हणाले—तो आकस्मिक वीज कोसळल्यासारखा चमकत होता; म्हणून त्याच्याकडे पाहणे अत्यंत कठीण होते. त्याच्या अंगकांतीत कोसळत्या विजेसारखा पिंगल-सुवर्णाभ रंग होता; त्याचा गर्जन-तर्जन वज्रपाताच्या गडगडाटासारखा, आणि तो स्वतःही विजेसारखा चंचल भासत होता.
Verse 77
बाहुस्वस्तिकविन्यस्तपीनहस्वशिरोधरम् । स्कन्धभूयिष्ठकायत्वात् तनुमध्यकटीतटम्
वैशंपायन म्हणाले—तो बाहू स्वस्तिक-भंगीत ठेवून पडला होता; बाहूंच्या मूलभागाला उशी करून त्यावर आपली जाड, छोटी मान ठेवली होती. त्याचे खांदे व वरचा धड अत्यंत रुंद व बलवान असल्याने त्याचा मधला भाग व कटीप्रदेश तुलनेने सडपातळ दिसत होता.
Verse 78
किंचिच्चाभुग्नशीर्षेण दीर्घरोमाज्चितेन च | लाडूलेनोर्ध्वगतिना ध्वजेनेव विराजितम्
वैशंपायन म्हणाले—त्याचे डोके किंचित वाकलेले होते आणि त्याचे केस/रोम लांब व दाट होते. वर उचललेली त्याची शेपटी ध्वजासारखी शोभून दिसत होती.
Verse 79
हस्वौष्ठ ताम्रजिद्दास्यं रक्तकर्ण चलद्भ्रुवम् । विवृत्तदेष्टादशनं शुक्लतीक्ष्णाग्रशोभितम्
वैशंपायन म्हणाले—त्याचे ओठ लहान होते; जीभ व मुखाचा आतला भाग तांबूस तेजाने चमकत होता. कान लाल होते आणि भुवया चंचलपणे हलत होत्या. उघड्या मुखात पांढरे, झळाळते दात व दाढा त्यांच्या तीक्ष्ण, उजळ अग्रभागांमुळे अत्यंत शोभून दिसत होते; त्यामुळे त्याचे मुख किरणांनी उजळलेल्या चंद्रासारखे भासत होते, आणि आतली शुभ्र दंतपंक्ती जणू अलंकारच ठरत होती.
Verse 80
अपश्यद् वदनं तस्य रश्मिवन्तमिवोडुपम् | वदनाभ्यन्तरगतै: शुक्लैर्दन्तैरलंकृतम्
वैशंपायन म्हणाले—त्यांनी त्याचे मुख पाहिले; ते किरणांनी युक्त चंद्रासारखे तेजस्वी होते. मुखाच्या आत असलेल्या शुभ्र दातांनी ते अलंकृत होते; त्या उजळपणामुळे त्या मुखाची भव्यता व भयमिश्रित तेज अधिकच वाढत होते.
Verse 81
केसरोत्करसम्मिश्रमशोकानामिवोत्करम् | हिरण्मयीनां मध्यस्थं कदलीनां महाद्युतिम्
सुवर्णमय केळी-वृक्षांच्या मध्यभागी महाद्युतिमान हनुमान असे शोभत होते, जणू केशराच्या क्यारीवर अशोक-पुष्पांचा गुच्छ ठेवला आहे।
Verse 82
दीप्यमानेन वपुषा स्वर्चिष्मन्तमिवानलम् | निरीक्षन्तममित्रघ्नं लोचनैर्मधुपिड्रलै:
त्यांचे शरीर स्वतःच्या तेजाने प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे दीप्त होते; अमित्रघ्न ते मधूसारख्या पिवळसर नेत्रांनी सर्वत्र नजर फिरवीत होते।
Verse 83
वे शत्रुसूदन वानरवीर अपने कान्तिमान् शरीरसे प्रज्वलित अग्निके समान जान पड़ते थे और अपनी मधुके समान पीली आँखोंसे इधर-उधर देख रहे थे ।।
तेव्हा परम बुद्धिमान, बलवान, महाबाहु भीमसेनाने त्या महान वनात वानरश्रेष्ठ, विशालकाय, महाबली हनुमानाला एकट्यानेच स्वर्गमार्ग अडवून हिमालयासारखा अचल उभा असलेला पाहिला. निर्भय होऊन वेगाने तो त्याच्याजवळ गेला आणि वज्रगर्जनेसारखा भयंकर सिंहनाद केला; त्या नादाने वनातील मृग-पक्षी थरथरले.
Verse 84
दृष्टवा चैनं महाबाहुरेक॑ तस्मिन् महावने । अथोपसूत्य तरसा विभीर्भीमस्ततो बली
त्या विशाल वनात त्यांना एकटे पाहून महाबाहु, बलवान व निर्भय भीम वेगाने त्यांच्याकडे धावला.
Verse 85
सिंहनादं चकारोग्र॑ं वज्ञाशनिसमं बली । तेन शब्देन भीमस्य वित्रेसुर्मुग॒पक्षिण:
बलवान भीमाने वज्राघातासारखा उग्र सिंहनाद केला; त्या शब्दाने वनातील मृग व पक्षी भयाने थरथरले.
Verse 86
हनूमांश्व महासत्त्व ईषदुन्मील्य लोचने । दृष्टवा तमथ सावज्ञं लोचनैर्मधुपिड्लै: । स्मितेन चैनमासाद्य हनूमानिदमब्रवीत्
वैशंपायन म्हणाले—महासत्त्व हनुमानाने डोळे किंचित उघडून मधुपिंगल नेत्रांनी त्याच्याकडे उपेक्षेने पाहिले. मग स्मित करत जवळ येऊन हनुमान असे बोलला.
Verse 87
हनूमानुवाच किमर्थ सरुजस्ते5हं सुखसुप्त: प्रबोधित: । ननु नाम त्वया कार्या दया भूतेषु जानता
हनुमान म्हणाला—भाऊ, मी तर आजारी आहे आणि सुखाने झोपलो होतो; तू मला कशासाठी जागे केलेस? तू जाणता आहेस; सर्व प्राण्यांवर दया करणे तुला शोभते.
Verse 88
वयं धर्म न जानीमस्तिर्यग्योनिमुपाश्रिता: । नरास्तु बुद्धिसम्पन्ना दयां कुर्वन्ति जन्तुषु
आम्ही तिर्यक्-योनीतील प्राणी; म्हणून धर्म जाणत नाही. पण मनुष्य बुद्धिसंपन्न असतात; म्हणून ते सर्व जीवांवर दया करतात.
Verse 89
क्रूरेषु कर्मसु कथं देहवाक्चित्तदूषिषु । धर्मघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधा:
तरीही, तुमच्यासारखे बुद्धिमान लोक देह, वाणी आणि चित्त दूषित करणाऱ्या, धर्माचा घात करणाऱ्या क्रूर कर्मांत कसे गुंततात?
Verse 90
न त्वं धर्म विजानासि बुधा नोपासितास्त्वया । अल्पबुद्धितया बाल्यादुत्सादयसि यन्मृगान्
तुला धर्माचे खरे ज्ञान नाही; दिसते की तू विद्वानांची सेवा केलेली नाहीस. बालबुद्धी व अल्पविवेकामुळे अज्ञानाने तू इथल्या मृगांना छळून नष्ट करीत आहेस.
Verse 91
ब्रूहि कस्त्वं किमर्थ वा किमिदं वनमागत: । वर्जित मानुषैभविस्तथैव पुरुषैरपि,बोलो तो, तुम कौन हो? इस वनमें तुम क्यों और किसलिये आये हो? यहाँ तो न कोई मानवीय भाव हैं और न मनुष्योंका ही प्रवेश है
वैशंपायन म्हणाले— सांग, तू कोण आहेस आणि कोणत्या हेतूने या वनात आला आहेस? हे स्थान मनुष्यांनी वर्ज्य केलेले आहे; पराक्रमी पुरुषही यास टाळतात.
Verse 92
क्व च त्वयाद्य गन्तव्ं प्रब्रूहि पुरुषर्षभ । अत: परमगम्यो<यं पर्वत: सुदुरारुह:
वैशंपायन म्हणाले— हे पुरुषश्रेष्ठ, स्पष्ट सांग: आज तू इथून किती दूर जाणार आहेस? यापुढे हा पर्वत अगम्य आहे; यावर चढणे अत्यंत कठीण आहे.
Verse 93
विना सिद्धगतिं वीर गतिरत्र न विद्यते | देवलोकस्य मार्गोड्यमगम्यो मानुषै: सदा,वीर! सिद्ध पुरुषोंक सिवा और किसीकी यहाँ गति नहीं है। यह देवलोकका मार्ग है, जो मनुष्योंके लिये सदा अगम्य है
वैशंपायन म्हणाले— हे वीर, सिद्धगती प्राप्त केलेल्यांशिवाय येथे कोणाचीही वाट नाही. हा देवलोकाचा मार्ग आहे; जो मनुष्यांस सदैव अगम्य आहे.
Verse 94
कारुण्यात् त्वामहं वीर वारयामि निबोध मे । नातः परं त्वया शक्यं गन्तुमाश्वसिहि प्रभो
हे वीर, करुणेनेच मी तुला पुढे जाण्यापासून थांबवीत आहे—माझे म्हणणे समजून घे. प्रभो, यापुढे तू कोणत्याही प्रकारे जाऊ शकणार नाहीस; यावर निश्चिंत राहा.
Verse 95
स्वागतं सर्वथैवेह तवाद्य मनुजर्षभ । इमान्यमृतकल्पानि मूलानि च फलानि च
वैशंपायन म्हणाले— हे मनुजश्रेष्ठ, आज येथे सर्व प्रकारे तुझे स्वागत आहे. ही अमृततुल्य फळे व कंदमुळे घे आणि इथूनच परत जा; नाहीतर विनाकारण तुझे प्राण संकटात पडतील. हे नरपुंगव, माझे वचन हितकारक वाटले तर नक्की मान.
Verse 96
भक्षयित्वा निवर्तस्व मा वृथा प्राप्स्यसे वधम् । ग्राह्म॑ं यदि वचो महां हितं मनुजपुड्रव
हे फल-मूळ खाऊन परत जा; उगीच मृत्यूला सामोरे जाऊ नकोस। नरपुंगव, मानवशिरोमणी! माझे वचन खरोखर हितकारक वाटत असेल, तर ते स्वीकार।
Verse 146
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां भीमकदलीषण्डप्रवेशे षट्चत्वारिंशदधिकशततमो<ध्याय:
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील तीर्थयात्रापर्वात, लोमशाच्या तीर्थयात्रेच्या कथनात, भीम-संबंधित केळीच्या दाटीमध्ये प्रवेशाच्या प्रसंगात, एकशे छेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 493
वन॑ पाण्डुसुत: श्रीमाछ्छब्देनापूरयन् दिश: । तब अपने बाहु-बलका भरोसा रखनेवाले श्रीमान् वायुपुत्र भीमने कुपित हो एक हाथीसे दूसरे हाथियोंको और एक सिंहसे दूसरे सिंहोंको मार भगाया तथा उन महाबली पाण्डुकुमारने कितनोंको तमाचोंके प्रहारसे मार डाला। भीमसेनकी मार खाकर सिंह
वैशम्पायन म्हणाले—श्रीमान् पांडुपुत्राने आपल्या गर्जनेने सर्व दिशा भरून टाकल्या। तेव्हा बाहुबलावर विश्वास ठेवणारा वायुपुत्र भीम क्रोधाने पेटून एक हत्तीने दुसऱ्या हत्तींना, आणि एका सिंहाने दुसऱ्या सिंहांना ठेचून पळवू लागला; अनेकांना तर मुठीच्या प्रहारानेच भूमीवर पाडले। भीमसेनाच्या माराने सिंह, व्याघ्र आणि चिते भयाने तो प्रदेश सोडून पळाले; घबराटीत त्यांचे मल-मूत्रही सुटले। नंतर महाबली पांडुनंदन भीमसेन त्यांना मागे टाकून, आपल्या गर्जनेने दिशा दुमदुमवत, शीघ्रच अरण्याच्या अधिक आत प्रवेशला।
Frequently Asked Questions
Bhīma must choose between forceful entitlement to passage and respectful conduct toward an apparently weak being occupying a sacred corridor; the chapter tests whether kṣatriya assertiveness can yield to reverence and ethical restraint.
The episode teaches that strength without self-mastery is unreliable: true excellence integrates power with humility, recognition of higher order, and proper inquiry; failure becomes a catalyst for ethical refinement.
Yes—by declaring the route a ‘divine path’ where humans do not proceed and redirecting Bhīma to the nearby objective, the chapter frames correct access as conditional upon dharmic alignment and right method, not mere capability.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.