Adhyaya 141
गन्धमादन-हिमवत्प्रयाणे युधिष्ठिर-भीमसंवादः (Yudhiṣṭhira–Bhīma Dialogue on the Gandhamādana–Himavat Ascent)
Upa-parva: Gandhamādana–Himavat Journey Episode (Arjuna-darśana / Śvetavāhana-didṛkṣā context)
Yudhiṣṭhira assesses the approach to the mountain route as hazardous: beings may be concealed, rākṣasas are powerful, and the path is incompatible with a large, fatigue-prone entourage. He advises Bhīma to turn back with attendants and suggests that only a small, disciplined party proceed—Yudhiṣṭhira, Nakula, and the ascetic Lomāśa—while Bhīma stays to protect Draupadī at Gaṅgādvāra until their return. Bhīma counters that Draupadī is already burdened by hardship yet remains determined to proceed; he argues that separation would intensify distress. He permits vehicles and attendants to return if necessary but refuses to abandon Yudhiṣṭhira in dangerous terrain, offering to carry Draupadī and assist the twins through difficult passes. Yudhiṣṭhira endorses Bhīma’s resolve with blessings for strength, fame, and dharma. Draupadī states her willingness to go without causing concern. Lomāśa frames the journey as attainable through tapas and anticipates that the party will see Arjuna (associated with the Śvetavāhana motif). The narrative then shifts to travel logistics: the party reaches the prosperous domain of King Subāhu among the Kuṇindas, is welcomed and hosted, dismisses much of the retinue and equipment, and proceeds on foot with renewed purpose toward Himavat to seek Dhanaṃjaya.
Chapter Arc: गन्धमादन–हिमालय की ओर बढ़ते पाण्डवों के पथ में भूख-प्यास, दुर्गम मार्ग और द्रौपदी के लिए कैलास-यात्रा की कठिनता का प्रश्न उठता है—भीम का उत्साह और साथियों की चिंता आमने-सामने आती है। → भीम को समझाया जाता है कि पहले बल का आश्रय लेकर क्षुधा-तृषा शांत करे और फिर आगे बढ़े; साथ ही ऋषि-वचन स्मरण कराया जाता है कि कैलास का मार्ग साधारण नहीं—विशेषतः ‘कृष्णा’ (द्रौपदी) कैसे जाएगी? उधर अर्जुन के न दिखने से व्याकुलता बढ़ती है, क्योंकि वह संग्राम में कभी पीठ न दिखाने वाला ‘गुडाकेश’ है। → कुलिन्द-प्रदेश के सीमांत पर राजा सुबाहु का भव्य स्वागत—किरात, तङ्गण, पुलिन्द जनों से भरे हिमवत्-प्रदेश की झलक के बीच पाण्डवों का सम्मानपूर्वक आतिथ्य और फिर ‘निर्मल प्रभात’ में हिमवन्त की ओर प्रस्थान—यात्रा का निर्णायक मोड़ बनता है। → सुबाहु द्वारा पूजित होकर पाण्डव सुखपूर्वक विश्राम करते हैं; अगले दिन सेवकों (इन्द्रसेन आदि) सहित, द्रौपदी के साथ, धीरे-धीरे आगे बढ़ते हैं—लक्ष्य एक ही: धनंजय (अर्जुन) का दर्शन और कैलास-गन्धमादन की ओर प्रवेश। → हिमालय की ओर बढ़ते हुए भी प्रश्न बना रहता है—अर्जुन कहाँ है, और क्या द्रौपदी सहित यह दल कैलास की कठोर परीक्षा पार कर पाएगा?
Shlokas
Verse 1
हि >> आय न हुक है चत्वारिशर्दाधिकशततमोब ध्याय: भीमसेनका उत्साह तथा पाण्डवोंका कुलिन्दराज सुबाहुके राज्यमें होते हुए गन्धमादन और हिमालय पर्वतको प्रस्थान युधिछिर उवाच अन्तर्हितानि भूतानि बलवन्ति महान्ति च । अग्निना तपसा चैव शकक््यं गन्तुं वकोदर
युधिष्ठिर म्हणाला—“हे वृकोदर (भीम), येथे अनेक बलवान् व विशालकाय प्राणी लपून राहतात. म्हणून अग्निहोत्र आणि तपस्येच्या प्रभावानेच आपण येथून पुढे जाऊ शकतो.”
Verse 2
संनिवर्तय कौन्तेय क्षुत्पिपासे बलाश्रयात् । ततो बलं च दाक्ष्यं च संश्रयस्व वृकोदर,वृकोदर! तुम बलका आश्रय लेकर अपनी भूख-प्यास मिटा दो। फिर शारीरिक शक्ति और चतुरताका सहारा लो
युधिष्ठिर म्हणाला—“हे कौन्तेय, बलाचा आधार घेऊन आधी भूक-तहान शमव. मग, हे वृकोदर, देहबल आणि कौशल्य—दोन्हींचा आश्रय घे.”
Verse 3
ऋषेस्त्वया श्रुतं वाक््यं कैलासं पर्वत प्रति । बुद्धया प्रपश्य कौन्तेय कथं कृष्णा गमिष्यति
युधिष्ठिर म्हणाला—“भाऊ, कैलास पर्वताविषयी ऋषींनी जे सांगितले ते तूही ऐकले आहेस. आता, हे कौन्तेय, आपल्या बुद्धीने विचार कर—या दुर्गम प्रदेशातून कृष्णा (द्रौपदी) कशी जाईल?”
Verse 4
अथवा सहदेवेन धौम्येन च सम॑ विभो । सूतै: पौरोगवैश्वैव सर्वैश्व॒ परिचारकै:
युधिष्ठिर म्हणाला— हे महाबली! किंवा सहदेव व धौम्य यांच्यासह, सारथी, स्वयंपाकी आणि सर्व परिचारकांना घेऊन इथूनच परत जा.
Verse 5
रथैरश्वैश्व ये चान्ये विप्रा: क्लेशासहा: पथि । सर्वैस्त्वं सहितो भीम निवर्तस्वायतेक्षण
युधिष्ठिर म्हणाला— हे विशालनेत्र भीमा! रथ, घोडे आणि मार्गक्लेश न सहन करणारे इतर ब्राह्मण— या सर्वांसह तू इथूनच परत जा.
Verse 6
त्रयो वयं गमिष्यामो लघ्वाहारा यतव्रता: । अहं च नकुलश्चैव लोमशश्न महातपा:
युधिष्ठिर म्हणाला— आम्ही तिघेच पुढे जाऊ—अल्पाहार करून, संयम व व्रत पाळीत: मी, नकुल आणि महातपस्वी लोमश. तू गंगाद्वारी मन एकाग्र करून माझ्या आगमनाची वाट पाहा; आणि मी परत येईपर्यंत द्रौपदीचे रक्षण करीत तिथेच रहा.
Verse 7
ममागमनमाकाड्क्षन् गड़ाद्वारे समाहित: । वसेह द्रौपदी रक्षन् यावदागमनं मम
युधिष्ठिर म्हणाला— गंगाद्वारी मन एकाग्र करून माझ्या आगमनाची वाट पाहत रहा; आणि मी परत येईपर्यंत द्रौपदीचे रक्षण करीत तिथेच वास करा.
Verse 8
भीम उवाच राजपुत्री श्रमेणार्ता दुःखार्ता चैव भारत । ब्रजत्येव हि कल्याणी श्वेतवाहदिदृक्षया
भीम म्हणाला— हे भारत! राजकन्या द्रौपदी मार्गश्रमाने आणि अंतःकरणातील दुःखाने पीडित आहे; तरीही कल्याणमयी ती देवी श्वेतवाह अर्जुनाला पाहण्याच्या इच्छेने आमच्याबरोबर चालतच आहे.
Verse 9
तव चाप्यरतिस्तीव्रा वर्तते तमपश्यत: । गुडाकेशं महात्मान संग्रामेष्वपपलायिनम्,संग्राममें कभी पीठ न दिखानेवाले निद्राविजयी महात्मा अर्जुनको न देखनेके कारण आपके मनमें भी अत्यन्त खिन्नता हो रही है
त्याला न पाहिल्यामुळे तुझ्याही मनात तीव्र खिन्नता दाटली आहे—गुडाकेश महात्मा अर्जुन, जो रणांगणात कधीही पाठ फिरवून पळत नाही।
Verse 10
कि पुन: सहदेवं च मां च कृष्णां च भारत । द्विजा: काम॑ निवर्तन्तां सर्वे च परिचारका:
मग सहदेव, मी आणि कृष्णा (द्रौपदी) यांच्याबाबत तर काय सांगावे, हे भारत! ब्राह्मणांना इच्छा असेल तर ते परत जावोत, आणि सर्व परिचारकही।
Verse 11
सूता: पौरोगवाश्रैव यं च मन्येत नो भवान् | न हाहं हातुमिच्छामि भवन्तमिह कहिचित्
सारथी, सेवक आणि इतर—ज्यांना आपण योग्य समजाल—ते परत जावोत; पण मी आपल्याला येथे कधीही सोडू इच्छित नाही।
Verse 12
शैले5स्मिन् राक्षसाकीर्णे दुर्गेषु विषमेषु च । इयं चापि महाभागा राजपुत्री पतिव्रता
राक्षसांनी भरलेल्या या पर्वतावर आणि या विषम दुर्गम वाटांवर मी तुम्हाला एकटे सोडणार नाही. आणि ही महाभागा राजकन्या, पतिव्रता कृष्णाही तुम्हाला सोडून परत जाण्यास कधीच तयार होणार नाही।
Verse 13
त्वामृते पुरुषव्यात्र नोत्सहेद् विनिवर्तितुम् | तथैव सहदेवो<यं सतत त्वामनुव्रत:
हे पुरुषव्याघ्र! तुमच्यावाचून मला परत जाण्याचे धैर्य होत नाही. तसेच हा सहदेवही सदैव तुमचा अनुगामी आहे; तोही तुम्हाला सोडून परत जाणार नाही।
Verse 14
न जातु विनिवर्तेत मनोज्ञो हाहमस्य वै । अपि चात्र महाराज सव्यसाचिदिदृक्षया
भीम म्हणाला—“या उद्योगातून मी कधीही परत फिरू इच्छित नाही. आणि, महाराज, सव्यसाची अर्जुनाला पाहण्याची आम्हा सर्वांना तीव्र उत्कंठा आहे; म्हणून आम्ही सर्वजण एकत्रच जाऊ. ब्राह्मणांना इच्छा असेल तर ते परत जावोत; तसेच सेवक, सारथी, स्वयंपाकी आणि ज्यांना आपण परत पाठवणे योग्य समजता ते सर्व जाऊ शकतात. पण राक्षसांनी भरलेल्या या पर्वतावर आणि या उंच-सखल, दुर्गम, कठीण प्रदेशांत मी आपल्याला क्षणभरही एकटे सोडू इच्छित नाही. ही परम सौभाग्यवती, पतिव्रता राजकन्या कृष्णा (द्रौपदी)ही आपल्याला सोडून परत जाण्यास कधीही तयार होणार नाही. तसेच सहदेवही—जो सदैव आपल्यावर अनुराग ठेवतो—आपल्याला मागे ठेवून परत जाणार नाही; मला त्याच्या मनातील भाव माहीत आहेत. राजन्, या अनेक गुहांनी युक्त पर्वतावर रथांनी प्रवास शक्य नसेल तर आपण पायीच जाऊ; आपण खिन्न होऊ नका. जिथे-जिथे द्रौपदी चालू शकणार नाही, तिथे-तिथे मी स्वतः तिला खांद्यावर उचलून नेईन।”
Verse 15
सर्वे लालसभूता: सम तस्माद् यास्यामहे सह । यद्यशक््यो रथैर्गन्तुं शैलो5यं बहुकन्दर:
भीम म्हणाला—“आपण सर्वजण उत्कंठित आहोत; म्हणून आपण एकत्रच जाऊ. हा अनेक गुहांनी युक्त पर्वत रथांनी पार करणे अशक्य असेल, तर आपण पायीच जाऊ; आपण काळजी करू नका. जिथे-जिथे द्रौपदी चालू शकणार नाही, तिथे-तिथे मी स्वतः तिला खांद्यावर उचलून नेईन. राक्षसांनी भरलेल्या या विषम, दुर्गम प्रदेशात मी आपल्याला एकटे सोडू इच्छित नाही. परम सौभाग्यवती, पतिव्रता कृष्णा (द्रौपदी)ही आपल्याला सोडून परत जाणार नाही; आणि सहदेवही—जो सदैव आपल्यावर अनुराग ठेवतो—आपल्याला मागे ठेवून परत फिरणार नाही. अर्जुन-दर्शनाच्या इच्छेने आपण सर्वजण एकत्रच पुढे जाऊ.”
Verse 16
पद्धिरेव गमिष्यामो मा राजन् विमना भव | अहं वहिष्ये पाञ्चालीं यत्र यत्र न शक्ष्यति
“आपण पायीच जाऊ, राजन्; आपण खिन्न होऊ नका. जिथे-जिथे पाञ्चाली (द्रौपदी) चालू शकणार नाही, तिथे-तिथे मी स्वतः तिला उचलून नेईन.”
Verse 17
इति मे वर्तते बुद्धिर्मा राजन् विमना भव | सुकुमारौ तथा वीरौ माद्रीनन्दिकरावुभौ । दुर्गे संतारयिष्यामि यत्राशक्तौ भविष्यत:
“राजन्, माझ्या मनात हाच निश्चय आहे; आपण खिन्न होऊ नका. माद्रीचे दोन्ही वीर पुत्र—नकुल आणि सहदेव—स्वभावाने सुकुमार आहेत. जिथे दुर्गम ठिकाणी ते असमर्थ होतील, तिथे मी त्यांना पार नेईन.”
Verse 18
युधिछिर उवाच एवं ते भाषमाणस्य बल॑ भीमाभिवर्धताम् | यत् त्वमुत्सहसे वोढुं पाउ्चालीं च यशस्विनीम्
युधिष्ठिर म्हणाला—“भीम, तू अशा उत्साहपूर्ण वाणीने बोलतोस; तुझे बल अधिकाधिक वाढो. कारण तू यशस्विनी पाञ्चाली (द्रौपदी)लाही उचलून नेण्याचे धैर्य धरतोस.”
Verse 19
यमजोौ चापि भद्रं ते नैतदन्यत्र विद्यते । बल॑ तव यशश्नैव धर्म: कीर्तिश्व वर्धताम्
युधिष्ठिर म्हणाला—तुझे कल्याण होवो. जुळ्या भावांसह असा निर्धार दुसऱ्या कुणातही नाही. तुझे बळ वाढो, तुझा यश वाढो, आणि तुझा धर्म व कीर्ती निरंतर वाढत राहो.
Verse 20
यत् त्वमुत्सहसे नेतुं भ्रातरौ सह कृष्णया । मा ते ग्लानिर्महाबाहो मा च ते<5स्तु पराभव:
युधिष्ठिर म्हणाला—महाबाहो! कृष्णेसह दोन्ही भावांना नेण्याचा जो उत्साह तू धरलास, त्याने तुझे बळच वाढो. तुला कधीही ग्लानी येऊ नये आणि पराभव कधीही तुझ्या वाट्याला येऊ नये.
Verse 21
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तब सुन्दरी द्रौपदीने हँसते हुए कहा--“भारत! मैं आपके साथ ही चलूँगी; आप मेरे लिये चिन्ता न करें”
वैशंपायन म्हणाला—जनमेजया! तेव्हा ती मनोहर द्रौपदी हसत म्हणाली—“हे भारत! मी तुमच्याबरोबरच येईन; माझ्याविषयी चिंता करू नका.”
Verse 22
लोगश उवाच तपसा शकक््यते गन्तुं पर्वतो गन्धमादन: । तपसा चैव कौन्तेय सर्वे योक्ष्यामहे वयम्
लोमश म्हणाला—कुंतीनंदना! गंधमादन पर्वतावर तपस्येच्या बळानेच जाता येते. म्हणून, हे कौन्तेय, आपण सर्वांनी तपोबलाचा योग करावा. तपःशक्ती साठवूनच नकुल, सहदेव, भीमसेन, मी आणि तू—सर्वजण अर्जुनाचे दर्शन घेऊ शकू.
Verse 23
वैशम्पायन उवाच ततः कृष्णाब्रवीद् वाक््य॑ं प्रहसन्ती मनोरमा । गमिष्यामि न संताप: कार्यो मां प्रति भारत
वैशंपायन म्हणाला—तेव्हा मनोहर कृष्णा (द्रौपदी) हसत म्हणाली—“हे भारत! मी जाईन; माझ्यासाठी शोक करू नका. हे राजन्! नकुल, सहदेव आणि भीमसेन—आणि मी व तूही, हे कौन्तेय—श्वेतवाहन अर्जुनाचे दर्शन घेऊ.”
Verse 24
वैशम्पायन उवाच एवं सम्भाषमाणास्ते सुबाहुविषयं महत् । ददृशुर्मुदिता राजन् प्रभूतगजवाजिमत्
वैशंपायन म्हणाले—हे राजन्! अशा प्रकारे संभाषण करीत ते पुढे गेले आणि आनंदित होऊन सुबाहूचे विशाल राज्य पाहिले, जे हत्ती-घोड्यांच्या विपुलतेने संपन्न होते.
Verse 25
किराततड्गणाकीर्ण पुलिन्दशतसंकुलम् | हिमवत्यमरैर्जुष्टं बद्दाश्चर्यसमाकुलम् | सुबाहुश्चापि तान् दृष्टवा पूजया प्रत्यगृह्नत
किरात व तंगणांनी भरलेले, शेकडो पुलिंदांनी गजबजलेले, हिमालयाजवळ देवांनी सेविलेले व अनेक आश्चर्यांनी परिपूर्ण असे ते देश पाहून सुबाहूनेही त्यांना पाहताच पूजापूर्वक स्वागत केले.
Verse 26
विषयान्ते कुलिन्दानामी श्वर: प्रीतिपूर्वकम् । ततस्ते पूजितास्तेन सर्व एव सुखोषिता:
कुलिंदांच्या प्रदेशसीमेवर त्यांच्या अधिपतीने प्रीतिपूर्वक त्यांचे स्वागत केले; आणि त्याच्याकडून पूजित होऊन ते सर्व तेथे सुखाने राहिले.
Verse 27
प्रतस्थुर्विमले सूर्ये हिमवन्तं गिरिं प्रति । इन्द्रसेनमुखां श्वापि भृत्यान् पौरोगवांस्तथा
दुसऱ्या दिवशी निर्मळ प्रभाती सूर्य उगवल्यावर ते हिमवंत पर्वताकडे निघाले; आणि इंद्रसेन आदी सेवक तसेच पाकशाळेचा प्रमुख (पौरोगव) यांनाही (तेथेच ठेवले).
Verse 28
सूदांश्व पारिबहश्चि द्रौपद्या: सर्वशो नृप । राज्ञ: कुलिन्दाधिपते: परिदाय महारथा:
हे नृप! द्रौपदीचे सूद, वाहक आणि तिचे सर्व सामान कुलिंदाधिपती राजाकडे सोपवून ते महारथी (पुढे निघाले).
Verse 29
पद्धिरेव महावीर्या ययु: कौरवनन्दना: । ते शनै: प्राद्रवन् सर्वे कृष्णया सह पाण्डवा: । तस्माद् देशात् सुसंहृष्टा द्रष्टकामा धनंजयम्
वैशंपायन म्हणाले—महापराक्रमी कुरुनंदन पांडव कृष्णा (द्रौपदी) हिच्यासह त्या देशातून पायीच हळूहळू निघाले. धनंजय (अर्जुन) याला पाहण्याची तीव्र उत्कंठा त्यांच्या अंतःकरणात होती; म्हणून ते आनंदाने भरले होते. त्यांच्या चालण्यात घाई नव्हती, तर ध्येयसिद्धीसाठीची दृढ निश्चयशीलता होती—कारण पुनर्मिलन आणि धर्मकार्याची पूर्तता त्यांच्या मनात ठाम होती.
Verse 139
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोगशती र्थयात्राके प्रसंगमें पाण्डवॉका कैलास आदि पर्वतमालाओंगें प्रवेशविषयक एक सौ उनतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील तीर्थयात्रापर्वात लोमश-तीर्थयात्रेच्या प्रसंगात कैलास इत्यादी पर्वतमालांमध्ये पांडवांच्या प्रवेशाचे वर्णन करणारा एकशे एकोणचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 140
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां गन्धमादनप्रवेशे चत्वारिंशदाधिकशततमो< ध्याय:
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील तीर्थयात्रापर्वात लोमश-तीर्थयात्रेच्या प्रसंगात गंधमादन-प्रवेशाचे वर्णन करणारा एकशे चाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
Whether prudence demands reducing the party and separating for safety, or whether dharmic solidarity requires staying together despite risk—balancing protection, consent, and the burdens of leadership.
Endurance is not only physical: disciplined intent (tapas), clear judgment, and mutual responsibility allow difficult aims to be pursued without sacrificing care for companions.
No formal phalaśruti is stated; the meta-lesson is embedded in narrative validation—Yudhiṣṭhira’s benedictions and Lomāśa’s framing present ethical resolve and austerity as the chapter’s interpretive key.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.