Shloka 9
अपश्यन्तश्न॒ पितरौ कथमूषुर्महावने । “तात! वे बचपनमें ही पिताके प्यारसे वंचित हो गये थे। मैंने ही सदा उनका लालन- पालन किया। मेरे पुत्र सिंह, व्याप्र और हाथियोंसे भरे हुए उस विशाल वनमें कैसे रहे होंगे? माता-पिताको न देखते हुए उन्होंने उस महान् वनमें किस प्रकार निवास किया होगा? ।। शड्खदुन्दुभिनिर्धोषिमदज्जै्वेणुनिस्चनै:
apasyantaś ca pitarau katham ūṣur mahāvane | “tāta! te bacapanam eva pitṛ-snehena vañcitā abhavan | mayā eva sadā teṣāṁ lālana-pālanaṁ kṛtam | mama putrāḥ siṁha-vyāghra-hasti-saṅkule tasmin viśāle vane kathaṁ nivasanty abhavan? mātā-pitarau na paśyantaḥ te mahāvane kathaṁ vāsaṁ kṛtavantaḥ?” || śaṅkha-dundubhi-nirdhoṣi-madājya-veṇu-niśvanaiḥ
वैशंपायन म्हणाले—आई-वडिलांना न पाहता ते त्या महावनात कसे राहिले असतील? ‘तात! बाल्यापासूनच ते पित्याच्या स्नेहापासून वंचित होते; मीच त्यांचे सतत लालन-पालन केले. सिंह, व्याघ्र आणि हत्ती यांनी भरलेल्या त्या विशाल अरण्यात माझे पुत्र कसे राहिले असतील? माता-पित्याचे दर्शन न होता त्यांनी त्या महावनात कसा निवास केला असेल?’—आणि मग शंख व दुंदुभींच्या निनादाने, रणभेरींच्या घोषाने आणि बासरीच्या शिट्टीसारख्या स्वराने ते वन दुमदुमून गेले।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds the ethical weight of parental responsibility and compassion: deprivation of parental presence is portrayed as a profound hardship, and the caregiver’s duty (lālana-pālana) becomes a moral claim that intensifies grief and concern for the vulnerable.
Vaiśampāyana reports a lament: someone reflects that the children, deprived of a father’s love and unable to see their parents, must have suffered terribly while living in a vast forest filled with dangerous animals; the scene is framed amid loud martial or ceremonial sounds—conches, drums, and wind instruments—suggesting a charged public setting.