Shloka 17
महावनेष्वबोध्यन्त श्वापदानां रुतेन च | “मधुसूदन! जो भेरी एवं मृदंगके नादसे, शंख एवं वेणुकी ध्वनिसे तथा स्त्रियोंके गीतोंके मधुर शब्द तथा सूत, मागध एवं वन्दीजनोंद्वारा की हुई स्तुति सुनकर जागते थे, वे ही बड़े-बड़े जंगलोंमें हिंसक जन्तुओंके कठोर शब्द सुनकर किस प्रकार नींद तोड़ते रहे होंगे? ।। ह्वीमान् सत्यधृतिर्दान्तो भूतानामनुकम्पिता,“श्रीकृष्ण! जो लज्जाशील, सत्यको धारण करनेवाले, जितेन्द्रिय तथा सब प्राणियोंपर दया करनेवाले हैं; जो काम (राग) एवं द्वेषको वशमें करके सत्पुरुषोंके मार्गकका अनुसरण करते हैं; जो अम्बरीष, मान्धाता, ययाति, नहुष, भरत, दिलीप एवं उशीनरपुत्र शिबि आदि प्राचीन राजर्षियोंके सदाचारपालनरूप धारण करनेमें कठिन धर्मकी धुरीको धारण करते हैं; जिनमें शील और सदाचारकी सम्पत्ति भरी हुई है, जो धर्मज्ञ, सत्यप्रतिज्ञ और सर्वगुणसम्पन्न होनेके कारण इस भूमण्डलके ही नहीं, तीनों लोकोंके भी राजा हो सकते हैं; जिनका मन सदा धर्ममें ही लगा रहता है, जो धर्मशास्त्रज्ञान और सदाचार सभी दृष्टियोंसे समस्त कौरवोंमें सबसे श्रेष्ठ हैं; जिनकी अंगकान्ति शुद्ध जाम्बूनद सुवर्णके समान गौर है, जो देखनेमें सभीको प्रिय लगते हैं; वे महाबाहु अजातशत्रु युधिष्ठिर इस समय कैसे हैं?
vaiśampāyana uvāca | mahāvaneṣv abodhyanta śvāpadānāṃ rutena ca | “madhusūdana! ye bherī-mṛdaṅgaka-nādena śaṅkha-veṇukī-dhvaninā tathā strīṇāṃ gīta-madhura-śabdaiḥ sūta-māgadha-vandijanaiś ca kṛtāṃ stutiṃ śrutvā jāgrati sma, te eva mahā-vaneṣu hiṃsra-jantūnāṃ kaṭhora-śabdān śrutvā kathaṃ nidrāṃ vyucchedayiṣyanta? || hrīmān satyadhṛtir dānto bhūtānām anukampitaḥ | śrīkṛṣṇa! yaḥ kāma-dveṣau vaśīkṛtya satpuruṣa-mārgaṃ anusarati | yo ’mbarīṣa-māndhātṛ-yayāti-nahuṣa-bharata-dilīpa-uśīnaraputra-śibi-prabhṛtīnāṃ prācīna-rājarṣīṇāṃ sadācāra-pālanarūpaṃ durdharaṃ dharma-dhuram dhārayati | yasmin śīla-sadācāra-sampad pūrṇā | yo dharmajñaḥ satyapratijñaḥ sarvaguṇa-sampannaś ca, bhūmaṇḍalasya na kevalaṃ trayāṇām api lokānāṃ rājā bhavet | yasya manaḥ sadā dharme niviṣṭam | dharmaśāstra-jñāna-sadācāra-dṛṣṭyā sarveṣāṃ kauravāṇāṃ śreṣṭhaḥ | yasya aṅga-kāntiḥ śuddha-jāmbūnada-suvarṇa-samā gaurī, yaḥ sarveṣāṃ priyadarśanaḥ | sa mahābāhur ajātaśatrur yudhiṣṭhiraḥ idānīṃ kathaṃ vartate?”
वैशंपायन म्हणाले— त्या महावनांत ते श्वापदांच्या आरोळ्यांनीच जागे होत असतील. मधुसूदना! जे भेरी-मृदंगांच्या नादाने, शंख-वेणूच्या ध्वनीने, स्त्रियांच्या मधुर गीतांनी आणि सूत, मागध व वंदीजनांच्या स्तुतिगानांनी जागृत होत, तेच आता विशाल अरण्यांत क्रूर पशूंचे कठोर शब्द ऐकून कसे काय झोप मोडत असतील? श्रीकृष्ण! तो युधिष्ठिर आता कसा आहे— जो लज्जाशील, सत्यधारी, जितेंद्रिय आणि सर्व प्राण्यांवर दयाळू आहे; ज्याने काम व द्वेष वश करून सत्पुरुषांच्या मार्गाचे अनुसरण केले आहे; जो अम्बरीष, मान्धाता, ययाति, नहुष, भरत, दिलीप आणि उशीनरपुत्र शिबि इत्यादी प्राचीन राजर्षींच्या सदाचाररूप दुर्धर धर्मधुरेला वाहतो; ज्याच्यात शील व सदाचाराची संपत्ती परिपूर्ण आहे; जो धर्मज्ञ, सत्यप्रतिज्ञ व सर्वगुणसंपन्न असल्याने पृथ्वीच नव्हे तर त्रिलोकाचाही राजा होण्यास योग्य आहे; ज्याचे मन सदैव धर्मातच रत आहे; जो सर्व कौरवांत धर्मशास्त्रज्ञान व सदाचार या दोन्ही दृष्टीने श्रेष्ठ आहे; ज्याची अंगकांती शुद्ध जाम्बूनद सुवर्णासारखी गौर आहे आणि जो सर्वांना प्रियदर्शन आहे— तो महाबाहु अजातशत्रु युधिष्ठिर या वेळी कसा आहे?
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage presents the ethical ideal of kingship: a ruler should be grounded in truth, modesty, self-restraint, compassion for all beings, and mastery over desire and hatred, sustaining the demanding ‘yoke of dharma’ by following the exemplary conduct of ancient royal sages.
The speaker contrasts former royal comfort—waking to auspicious music and praise—with the present hardship of forest life, then asks Kṛṣṇa about Yudhiṣṭhira’s condition, praising him as the foremost among the Kauravas in dharma, vows, and virtue.