Shloka 50
Sainyasaṅgraha and Bhāga-Vyavasthā (Forces Assembled and Rival Allocations) | सैन्यसंग्रह-भागव्यवस्था
“धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनके द्वारा एकत्र किये हुए जो-जो नरेश अस्त्र-शस्त्रोंकी मारकाटसे व्याप्त हुए भयानक संग्राममें मेरे सामने आयेंगे, वे कितने ही क्रोधमें भरे हुए क्यों न हों, सगे-सम्बन्धियोंसहित रणभूमिमें आये हुए उन सभी राजाओंको मैं अकेला ही उसी प्रकार वशमें कर लूँगा, जैसे तिमि नामक महामत्स्य जलकी दूसरी मछलियोंको निगल जाता है ।। भीष्म द्रोणं कृपं कर्ण द्रौ्णिं शल्यं सुयोधनम् । एतांश्वापि निरोत्स्यामि वेलेव मकरालयम्,'भीष्म, द्रोण, कृपाचार्य, कर्ण, अश्वत्थामा, शल्य तथा दुर्योधन--इन सबको मैं उसी भाँति आगे बढ़नेसे रोक दूँगा, जैसे किनारा समुद्रको रोके रखता है”
dhṛtarāṣṭraputra duryodhanakena ekatrīkṛtā ye ye nareśā astrāśastramārakāṭena vyāptā bhayānake saṅgrāme mama samakṣam āyāsyanti, te katicid api krodhena pūrṇāḥ syuḥ, svasvajanasahitaṃ raṇabhūmim āgatān sarvān tān rājñaḥ aham eka eva tathā vaśe kariṣyāmi yathā timināmā mahāmatsyaḥ jalasya anyāḥ matsyān nigilati. bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ karṇaṃ drauṇiṃ śalyaṃ suyodhanam, etān śv api nirotsye velā iva makarālayam.
धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनाने जे जे राजे एकत्र केले आहेत, ते शस्त्रांच्या संहाराने भरलेल्या त्या भयानक संग्रामात माझ्यासमोर आले, तर ते कितीही क्रोधाने पेटलेले असोत आणि नातेवाईकांसह रणभूमीवर आलेले असोत—त्या सर्वांना मी एकटाच वश करीन; जसा तिमि नावाचा महामासा पाण्यातील इतर माशांना गिळून टाकतो. भीष्म, द्रोण, कृपाचार्य, कर्ण, द्रोणपुत्र अश्वत्थामा, शल्य आणि सुयोधन—यांनाही मी पुढे सरकू देणार नाही; जसा किनारा मकरालय समुद्राला रोखून धरतो.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral tension between confidence and overconfidence in war: a warrior’s resolve to restrain violence can be framed as ‘control,’ yet the imagery (swallowing fish; holding back the ocean) also warns how claims of absolute dominance can shade into hubris, a recurring ethical fault-line in the Mahabharata.
In Udyoga Parva’s pre-war buildup, Sanjaya reports a forceful declaration of martial capability: the speaker claims he can single-handedly subdue the kings assembled by Duryodhana and even check famed champions like Bhishma, Drona, Kripa, Karna, Ashvatthama, and Shalya—using vivid similes of the Timi fish and the shoreline restraining the sea.