Shloka 20
उद्योगपर्व — अध्याय २५: संजयदूतवाक्यम्
Sañjaya’s Envoy-Speech on Peace
आशंसते वै धृतराष्ट्र: सपुत्रो महाराज्यमसपत्नं॑ पृथिव्याम् | तस्मिज्छम: केवल नोपलभ्य: सर्व स्वकं मद्गते मन्यते<र्थम्,मैं बहुत सोचने-विचारनेपर भी कोई ऐसा उपाय नहीं देखता, जिससे कुरु तथा सूंजयवंश दोनोंका कल्याण हो। धृतराष्ट्र हम शत्रुओंसे ऐश्वर्य छीनकर दूरदर्शी विदुरको देशसे निर्वासित करके अपने पुत्रोंसहित भूमण्डलका निष्कण्टक साम्राज्य प्राप्त करनेकी आशा लगाये बैठे हैं। ऐसे लोभी नरेशके साथ केवल संधि ही बनी रहेगी, (युद्ध आदिका अवसर नहीं आयेगा) यह सम्भव नहीं जान पड़ता; क्योंकि हमलोगोंके वन चले जानेपर वे हमारे सारे धनको अपना ही मानने लगे हैं
āśaṃsate vai dhṛtarāṣṭraḥ saputro mahārājyam asapatnaṃ pṛthivyām | tasmiñ chamaḥ kevala nopalabhyaḥ sarvaṃ svakaṃ madgate manyate 'rtham ||
संजय म्हणाला—धृतराष्ट्र पुत्रांसह पृथ्वीवर निष्प्रतिद्वंद्वी महाराज्याची आशा धरून बसला आहे. अशा माणसाबरोबर केवळ शांतता खऱ्या अर्थाने मिळणे शक्य नाही; कारण आम्ही दूर झाल्यावर त्याच्या हाती आलेला सर्व लाभ व संपत्ती तो आपलीच मानतो. म्हणून फार विचार करूनही मला असा उपाय दिसत नाही की ज्यामुळे कुरुवंश आणि पांडववंश—दोन्हींचे कल्याण संघर्षाच्या धोक्याविना टिकून राहील.
संजय उवाच
Educational Q&A
Unrestrained ambition and possessiveness make genuine peace impossible; when a ruler treats others’ rightful wealth and status as his own, ethical settlement (śama) collapses and conflict becomes likely.
Sañjaya reports the political reality: Dhṛtarāṣṭra and his sons are hoping for an uncontested empire and have begun to treat the Pāṇḍavas’ interests as their own, so Sañjaya doubts that a lasting peace agreement can be maintained.