Previous Verse
Next Verse

Shloka 20

भीष्मस्वप्न-स्मृत्युपाख्यानम् | Bhīṣma’s Dream-Linked Recollection of the Paraśurāma Combat

निराहारा कृशा रुक्षा जटिला मलपड़्किनी । षण्मासान्‌ वायुभक्षा च स्थाणुभूता तपोधना,उसने भोजन छोड़ दिया, वह दुबली तथा रुक्ष हो गयी। सिरपर केशोंकी जटा बन गयी। शरीरमें मैल और कीचड़ जम गयी। वह तपोधना कन्या छ: महीनोंतक केवल वायु पीकर दढूँठे काठकी भाँति निश्चलभावसे खड़ी रही

nirāhārā kṛśā rukṣā jaṭilā malapaṅkinī | ṣaṇmāsān vāyubhakṣā ca sthāṇubhūtā tapodhanā ||

तिने अन्न-जलाचा त्याग केला; ती कृश व रुक्ष झाली. तिचे केस जटा झाले आणि शरीर मळ व चिखलाने माखले. तपोधना ती कन्या सहा महिने केवळ वायूवर जगत, ठोंब्यासारखी अचल उभी राहिली.

निराहाराwithout food, fasting
निराहारा:
Karta
TypeAdjective
Rootनिराहार (निः + आहार)
FormFeminine, Nominative, Singular
कृशाemaciated, thin
कृशा:
Karta
TypeAdjective
Rootकृश
FormFeminine, Nominative, Singular
रुक्षाdry, rough
रुक्षा:
Karta
TypeAdjective
Rootरूक्ष
FormFeminine, Nominative, Singular
जटिलाhaving matted hair (jata)
जटिला:
Karta
TypeAdjective
Rootजटिल
FormFeminine, Nominative, Singular
मलपङ्किनीcovered with filth and mud
मलपङ्किनी:
Karta
TypeAdjective
Rootमलपङ्किन् (मल + पङ्किन्)
FormFeminine, Nominative, Singular
षण्मासान्six months (for six months)
षण्मासान्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootषण्मास (षट् + मास)
FormMasculine, Accusative, Plural
वायुभक्षाliving on air (air-eating)
वायुभक्षा:
Karta
TypeAdjective
Rootवायुभक्ष (वायु + भक्ष)
FormFeminine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
स्थाणुभूताbecome like a stump/pillar (motionless)
स्थाणुभूता:
Karta
TypeAdjective
Rootस्थाणुभूत (स्थाणु + भूत)
FormFeminine, Nominative, Singular
तपोधनाshe whose wealth is austerity (ascetic girl/woman)
तपोधना:
Karta
TypeNoun
Rootतपोधन (तपस् + धन)
FormFeminine, Nominative, Singular

राम उवाच

R
Rāma (speaker)
T
the maiden (tapodhanā kanyā, implied)

Educational Q&A

The verse highlights tapas as moral power: disciplined renunciation and steadfastness can embody commitment to one’s chosen dharma, showing how inner resolve is expressed through self-restraint.

Rāma describes a maiden undertaking severe austerities—fasting completely, becoming physically worn, and standing unmoving for six months while subsisting only on air—emphasizing the intensity of her vow and determination.