Adhyaya 5

Verse 1

हि बछ। आप>फ अप - 'एकरात्रोषितं कलिलं भवति पंचरात्राद्‌ बुदुबुद:” एक रातमें रज और वीर्य मिलकर “कलिल' रूप होते हैं और पाँच रातमें 'बुदबुद” के आकारमें परिणत हो जाते हैं। इत्यादि शास्त्रवचनोंके अनुसार गर्भके बढ़ने आदिकी सारी क्रिया ज्ञात होती है। पज्चमो< ध्याय: गहन वनके दृष्टान्तसे संसारके भयंकर स्वरूपका वर्णन धृतराष्ट उवाच यदिदं धर्मगहनं बुद्धया समनुगम्यते । तद्धि विस्तरत: सर्व बुद्धिमार्ग प्रशंस मे

धृतराष्ट्र म्हणाला—विदुर! धर्माचे हे गूढ व गुंतागुंतीचे स्वरूप केवळ बुद्धीनेच समजते; म्हणून तू मला बुद्धिमार्गाचा सर्व विस्ताराने वर्णन कर.

Verse 2

विदुर उवाच अत्र ते वर्तयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयम्भुवे | यथा संसारगहनं वदन्ति परमर्षय:

विदुर म्हणाला—स्वयम्भू परमेश्वराला नमस्कार करून, परमर्षी जसे संसाररूप गहन वनाचे वर्णन करतात तसेच मी तुला येथे सांगतो.

Verse 3

विदुरजीने कहा--राजन्‌! मैं भगवान्‌ स्वयम्भूको नमस्कार करके संसाररूप गहन वनके उस स्वरूपका वर्णन करता हूँ, जिसका निरूपण बड़े-बड़े महर्षि करते हैं ।।

विदुर म्हणाला—राजन्! स्वयम्भू भगवानाला नमस्कार करून, महर्षी जसे संसाररूप गहन वनाचे वर्णन करतात तसेच मी सांगतो. असे म्हणतात की एका विशाल, दुर्गम अरण्यात एक ब्राह्मण प्रवास करीत होता. तो अत्यंत अवघड प्रदेशात पोहोचला—असा वनभाग जो मांसाहारी, हिंस्र प्राण्यांनी भरलेला होता.

Verse 4

इस प्रकार श्रीमह्याभारत स्त्रीपर्वके अन्तर्गत जलप्रदानिकपर्वमें धृतराष््रके शीकका निवारणविषयक चौथा अध्याय पूरा हुआ,सिंहव्याप्रगजक्षौंघैरतिघोरं महास्वनै: । पिशितादैरतिभयैर्महोग्राकृतिभिस्तथा

सिंह, वाघ आणि हत्तींच्या कळपांनी ते वन अत्यंत भयंकर झाले होते—त्यांच्या प्रचंड, घोर गर्जनांनी; तसेच मांसभक्षक प्राणीही होते—अतिभयावह, महाउग्र आकाराचे.

Verse 5

तदस्य दृष्टवा हृदयमुद्वेगमगमत्‌ परम्‌,इति श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि धृतराष्ट्रविशोककरणे पडठ्चमो<ध्याय:

ते दृश्य पाहताच त्याचे हृदय परम उद्वेगाने व्याकुळ झाले। अशा प्रकारे श्रीमहाभारतातील स्त्रीपर्वात, जलप्रदानिकपर्वात, धृतराष्ट्राच्या शोकनिवारण प्रसंगातील पाचवा अध्याय समाप्त झाला॥

Verse 6

स तद्‌ वन व्यनुसरन्‌ सम्प्रधावन्नितस्ततः

मग तो त्या वनमार्गाचा पाठपुरावा करीत तो व्याकुळ होऊन इथे-तिथे धावत सुटला॥

Verse 7

स तेषां छिद्रमन्विच्छन्‌ प्रद्गुतो भयपीडित:

भयाने पीडित होऊन तो धावत-धावत त्यांच्यात एखादा छिद्र—दुर्बल बिंदू—शोधीत राहिला॥

Verse 8

अथापश्यद्‌ वन॑ घोरं समन्ताद्‌ वागुरावृतम्‌

मग त्याने एक घोर वन पाहिले, जे सर्व बाजूंनी जाळ्यांनी वेढलेले होते॥

Verse 9

बाहुभ्यां सम्परिक्षिप्तं स्त्रिया परमघोरया । इतनेहीमें उसने देखा कि वह भयानक वन चारों ओरसे जालसे घिरा हुआ है और एक बड़ी भयानक स्त्रीने अपनी दोनों भुजाओंसे उसको आवेष्टित कर रखा है ।।

त्याने पाहिले की ते भयानक वन सर्व बाजूंनी जाळ्यासारखे वेढलेले आहे आणि एक परमघोर स्त्रीने आपल्या दोन्ही भुजांनी त्याला घट्ट आवेष्टित केले आहे। त्याच्या सभोवती पाच फण्यांचे नाग पर्वतांसारखे उंच उभे होते॥

Verse 10

वनमध्ये च तत्राभूदुदपान: समावृतः

आणि तेथे, त्या वनाच्या मध्यभागी, एक विहीर होती जी झाकली गेली होती—आवृत व लपलेली, जणू पाण्यापर्यंत पोहोच आणि दिलासा यांचा मार्गच बंद झाला होता।

Verse 11

वल्लीभिस्तृणछन्नाभिददढाभिरभिसंवृत: । उस वनके भीतर एक कुआँ था, जो घासोंसे ढकी हुई सुदृढ़ लताओंके द्वारा सब ओरसे आच्छादित हो गया था ।। पपात स द्विजस्तत्र निगूढठे सलिलाशये

विदुर म्हणाला: त्या वनात एक विहीर होती, जी गवताखाली लपलेली आणि मजबूत वेलींनी सर्व बाजूंनी आच्छादलेली होती. त्या गुप्त जलाशयात तो ब्राह्मण पडला. हा दृष्टांत सांगतो की बाह्य आवरणामागे दडलेले धोके अचानक निष्काळजी माणसाला जखडतात; म्हणून आचरणात सावधपणा व विवेक आवश्यक आहे।

Verse 12

विलग्नश्लाभवत्‌ तस्मिन्‌ लतासंतानसंकुले । वह ब्राह्मण उस छिपे हुए कुएँमें गिर पड़ा; परंतु लतावेलोंसे व्याप्त होनेके कारण वह उसमें फँसकर नीचे नहीं गिरा, ऊपर ही लटका रह गया | ११ $ ।।

विदुर म्हणाला: वेलींनी दाट भरलेल्या त्या विहिरीत तो ब्राह्मण पडला; पण वेलांच्या पसाऱ्यामुळे तो तळाशी कोसळला नाही—त्यांत अडकून वरच लटकून राहिला, जसा देठाला बांधलेला मोठा पिकलेला फणस. हा दृष्टांत सांगतो की ज्यांना माणूस आधार मानतो त्या आसक्तीच त्याला संकटात बांधून ठेवतात—ना तो पूर्ण नष्ट होतो, ना खऱ्या अर्थाने सुरक्षित राहतो।

Verse 13

अथ तत्रापि चान्यो5स्य भूयो जात उपद्रव:

तेव्हा, तिथेही, त्याच्यासमोर पुन्हा एक नवा उपद्रव उभा राहिला—सहा मुखांचा, श्वेत व कृष्ण वर्णाचा, आणि बारा पायांनी चालणारा अद्भुत प्राणी. विदुराच्या नीतिकथेत हे रूपक त्या अस्थिरतेला अधिक तीव्र करते—संसाराच्या गुंत्यात अडकलेल्याला क्षणिक आश्रयातही नवे नवे भय वेढून टाकते।

Verse 14

कूपमध्ये महानागमपश्यत महाबलम्‌ | कूपवीनाहवेलायामपश्यत महागजम्‌

विदुर म्हणाला: “विहिरीच्या आत त्याने एक महाबली महानाग पाहिला; आणि विहिरीच्या तोंडाशी, संकटाच्या त्याच क्षणी, त्याने एक महागज पाहिला.” हा दृष्टांत सांगतो की धोका आतही आहे आणि उंबरठ्यावरही; म्हणून गोंधळ वा घबराट नव्हे, तर समयोचित धर्मयुक्त विवेकच आश्रय आहे।

Verse 15

क्रमेण परिसर्पन्तं वल्लीवृक्षसमावृतम्‌

तो कूप वेलींनी व वृक्षांनी आच्छादलेला होता आणि तो क्रमाक्रमाने वर सरकत होता. ज्या फांदीला तो मनुष्य लटकला होता, त्या फांदीच्या कोवळ्या टवटवीत काड्यांवर पूर्वीच उत्पन्न झालेल्या नानाविध, घोर व भयावह मधमाशा मधाभोवती घोळका करून बसल्या होत्या.

Verse 16

तस्य चापि प्रशाखासु वृक्षशाखावलम्बिन: । नानारूपा मधुकरा घोररूपा भयावहा:

त्या वृक्षाच्या इतर प्रशाखांवरही—ज्या फांद्यांना तो लटकला आहे—नानाविध मधमाशा आहेत; त्या घोररूप व भयावह आहेत.

Verse 17

भूयो भूय: समीहन्ते मधूनि भरतर्षभ

हे भरतश्रेष्ठा! ते पुन्हा पुन्हा ‘मधु’—म्हणजे जीवनातील मधुर भोग—यासाठीच धडपडत राहतात.

Verse 18

तेषां मधूनां बहुधा धारा प्रस्रवते तदा

तेव्हा त्या मधाच्या पोळ्यांतून मधाच्या धारा अनेक दिशांनी वाहू लागतात.

Verse 19

न चास्य तृष्णा विरता पिबमानस्य संकटे

आणि संकटात पित राहूनही त्याची तृष्णा निवत नाही.

Verse 20

न चास्य जीविते राजन्‌ निर्वेद: समजायत

हे राजन्, स्वतःच्या जीवनाविषयी त्याच्या मनात ना वैराग्य उत्पन्न झाले, ना पश्चात्ताप—जे घडून गेले त्यानंतरही तो अंतर्मुख झाला नाही, विरक्तही झाला नाही।

Verse 21

कृष्णा: ट्वेताश्व त॑ वृक्ष कुट्टयन्ति च मूषिका:

विदुर म्हणतात—ज्या वृक्षाच्या आधाराने तो पुरुष लटकला आहे, तोच वृक्ष काळे व पांढरे उंदीर अखंड कुरतडत आहेत; जो आधार त्याला धरून ठेवतो असे वाटते, तोच हळूहळू छिन्न होत आहे। या दृष्टांतात जीवन अनेक भयांनी वेढलेले आहे—दुर्गम वनातील संकटे, सीमारेषेवर उभी असलेल्या भयंकर स्त्रीचा आतंक, विहिरीच्या तळाशी असलेला नाग, विहिरीच्या तोंडाशी उभा असलेला हत्ती, आणि वृक्ष तुटल्यावर खाली पडण्याचे भय; आणि यांखेरीज मधाच्या लोभामुळे मधमाशांकडून येणारे आणखी एक महान् भयही आहे।

Verse 22

व्यालैश्व वनदुर्गान्ति स्त्रिया च परमोग्रया । कूपाधस्ताच्च नागेन वीनाहे कुज्जरेण च

दुर्गम वनाच्या आत सर्पांचे भय आहे आणि सीमारेषेवर उभी असलेल्या परम उग्र स्त्रीचेही; विहिरीच्या तळाशी असलेल्या नागाचे भय आहे आणि विहिरीच्या तोंडाशी असलेल्या हत्तीचेही।

Verse 23

वृक्षप्रपाताच्च भयं मूषिकेभ्यश्व॒ पज्चमम्‌ | मधुलोभान्मधुकरै: षष्ठमाहुर्महद्‌ भयम्‌

उंदरांमुळे वृक्षावरून खाली पडण्याचे भय पाचवे; आणि मधाच्या लोभामुळे मधमाशांकडून येणारे महान् भय सहावे असे सांगितले आहे।

Verse 24

एवं स वसते तत्र क्षिप्त: संसारसागरे | न चैव जीविताशायां निर्वेदमुपगच्छति

अशा रीतीने संसार-सागरात फेकला गेलेला तो मनुष्य इतक्या भयांनी वेढला असतानाही तिथेच राहतो; तरीही तो जीवनाची आशा सोडत नाही आणि त्याच्या हृदयात वैराग्यही उत्पन्न होत नाही।

Verse 46

समन्तात्‌ सम्परिक्षिप्तं यत्‌ सम दृष्टवा त्रसेद्‌ यम: । जोर-जोरसे गर्जना करनेवाले सिंह

तो प्रदेश सर्व बाजूंनी असा वेढलेला होता आणि पाहताच इतका भयानक, की तो पाहून यमराजही थरथर कापावा. सिंह, वाघ, हत्ती आणि अस्वल यांच्या जोरजोराने गर्जणाऱ्या टोळ्यांनी त्या स्थळाला अत्यंत भयावह केले होते. भीषण आकाराचे, अत्यंत क्रूर मांसाहारी प्राणी चारही दिशांनी त्या वनप्रांताला घेरून त्याला असा दहशतीचा देखावा बनवीत होते की तो पाहून यमही कंपित व्हावा.

Verse 63

वीक्षमाणो दिश: सर्वा: शरणं क्व भवेदिति । वह उस वनका अनुसरण करता इधर-उधर दौड़ता तथा सम्पूर्ण दिशाओंमें ढूँढ़ता फिरता था कि कहीं मुझे शरण मिले

तो सर्व दिशांकडे पाहत विचार करू लागला—“कुठे शरण मिळेल?” व्याकुळ होऊन तो त्या वनातील वाटा धरून इकडे-तिकडे धावत, सर्वत्र शोधत फिरत होता की कुठे तरी आश्रय मिळावा.

Verse 73

नच निर्याति वै दूरं न वा तैर्विप्रमोच्यते । वह उन हिंसक जन्तुओंका छिद्र देखता हुआ भयसे पीड़ित हो भागने लगा; परंतु न तो वहाँसे दूर निकल पाता था और न वे ही उसका पीछा छोड़ते थे

तो त्या हिंसक जनावरांत एखादी फट शोधत भयाने पीडित होऊन पळू लागला; पण तो तिथून दूर निघू शकत नव्हता आणि तेही त्याचा पाठलाग सोडत नव्हते.

Verse 96

नभ:स्प॒शैर्महावक्षै: परिक्षिप्तं महावनम्‌ । पर्वतोंके समान ऊँचे और पाँच सिरवाले नागों तथा बड़े-बड़े गगनचुम्बी वृक्षोंसे वह विशाल वन व्याप्त हो रहा है

आकाशाला स्पर्श करणाऱ्या, जाड खोडांच्या महावृक्षांनी वेढलेले ते विशाल वन सर्वत्र पसरलेले आहे. पर्वतासारखे उंच, पाच फण्यांचे महानागही तेथे आहेत; जणू ते वनच पर्वतांच्या उतारांसारखे उभे राहिले आहे.

Verse 126

स तथा लम्बते तत्र हार्ध्वपादो हाध:शिरा: । जैसे कटहलका विशाल फल वृन्तमें बँधा हुआ लटकता रहता है, उसी प्रकार वह ब्राह्मण ऊपरको पैर और नीचेको सिर किये उस कुएँमें लटक गया

तो तिथे तसाच लटकत राहिला—पाय वर आणि डोके खाली. जसा कटहलाचा जड फळ देठाला बांधलेला लटकतो, तसाच तो ब्राह्मण त्या विहिरीत उलटा लटकून राहिला.

Verse 143

षड्वकत्रं कृष्णशुक्लं च द्विषट्कपदचारिणम्‌ | वहाँ भी उसके सामने पुनः दूसरा उपद्रव खड़ा हो गया। उसने कूपके भीतर एक महाबली महानाग बैठा हुआ देखा तथा कुएँके ऊपरी तटपर उसके मुखबन्धके पास एक विशाल हाथीको खड़ा देखा

तेव्हा त्याच्या समोर पुन्हा एक दुसरा उपद्रव उभा राहिला. त्याने कूपाच्या आत एक महाबली महानाग बसलेला पाहिला आणि विहिरीच्या वरच्या काठावर, त्याच्या मुखबन्धाजवळ, एक विशाल हत्ती उभा पाहिला—ज्याला सहा मुखे होती, जो श्वेत-कृष्ण वर्णाचा होता आणि बारा पायांनी चालत होता.

Verse 163

आसते मधु संवृत्य पूर्वमेव निकेतजा: । वह लताओं तथा वृक्षोंसे घिरे हुए उस कूपमें क्रमश: बढ़ा आ रहा था। वह ब्राह्मण

लता-वृक्षांनी वेढलेल्या त्या कूपाकडे तो क्रमशः खाली सरकत गेला. ज्या वृक्षाच्या फांदीला तो ब्राह्मण लटकला होता, त्या लहान-लहान फांद्यांवर आधीच मधाच्या पोळ्यांतून उत्पन्न झालेल्या अनेक रूपांच्या, घोर व भयंकर मधमाशा मधाला वेढून बसल्या होत्या.

Verse 173

स्वादनीयानि भूतानां यैर्बालो विप्रकृष्यते । भरतश्रेष्ठ) समस्त प्राणियोंको स्वादिष्ट प्रतीत होनेवाले उस मधुको, जिसपर बालक आदृष्ट हो जाते हैं, वे मक्खियाँ बारंबार पीना चाहती थीं

भरतश्रेष्ठ! सर्व प्राण्यांना स्वादिष्ट वाटणाऱ्या त्या मधाकडे, ज्यामुळे बालबुद्धी माणूस आकृष्ट होतो, त्या माशा पुन्हा पुन्हा पिण्याची इच्छा करीत होत्या.

Verse 183

आलम्बमान: स पुमान्‌ धारां पिबति सर्वदा । उस समय उस मधुकी अनेक धाराएँ वहाँ झर रही थीं और वह लटका हुआ पुरुष निरन्तर उस मधुधाराको पी रहा था

त्या वेळी त्या मधाच्या अनेक धारांचा झरा पडत होता आणि तो लटकलेला पुरुष सतत त्या मधुधारेचे पान करीत होता.

Verse 196

अभीष्सति तदा नित्यमतृप्त: स पुन: पुनः । यद्यपि वह संकटमें था तो भी उस मधुको पीते-पीते उसकी तृष्णा शान्त नहीं होती थी। वह सदा अतृप्त रहकर ही बारंबार उसे पीनेकी इच्छा रखता था

जरी तो संकटात होता, तरी मधु पितापिताच त्याची तृष्णा शमत नव्हती. तो सदैव अतृप्त राहून पुन्हा पुन्हा ते पिण्याची इच्छा करीत होता.

Verse 203

तत्रैव च मनुष्यस्य जीविताशा प्रतिष्ठिता । राजन्‌! उसे अपने उस संकटपूर्ण जीवनसे वैराग्य नहीं हुआ है। उस मनुष्यके मनमें वहीं उसी दशासे जीवित रहकर मधु पीते रहनेकी आशा जड़ जमाये हुए है

त्याच अवस्थेतही मनुष्याची जीवनाची आशा घट्ट रुजलेली असते. राजन्! त्या संकटमय जीवनाबद्दल त्याला वैराग्य येत नाही; उलट त्याचे मन त्याच दशेत टिकून राहून तिथेच जगत राहावे आणि मधुर रस चाखत राहावे, अशी आशा धरून बसते—भयाच्या मध्येतही सुख शोधीत.

Verse 536

अभ्युच्छयश्न रोग्णां वै विक्रियाश्व॒ परंतप । शत्रुदमन नरेश! वह स्थान देखकर ब्राह्मणका हृदय अत्यन्त उद्विग्न हो उठा। उसे रोमांच हो आया और मनमें अन्य प्रकारके भी विकार उत्पन्न होने लगे

विदुर म्हणाले—परंतप, शत्रुदमन, नरेश! ते स्थान पाहताच ब्राह्मणाचे हृदय अत्यंत व्याकुळ झाले. त्याला रोमांच आला आणि मनात इतरही अनेक विकार उत्पन्न होऊ लागले.