Adhyaya 19
स्त्रीपर्व — गान्धारीविलापः (Strī Parva — Gāndhārī’s Lament over the Fallen)
Upa-parva: Strī-vilāpa (Gāndhārī’s Battlefield Lament) — Adhyāya 19 Context Unit
Gāndhārī addresses Kṛṣṇa (Mādhava/Madhusūdana) while surveying the battlefield. She points out her son Vikarṇa, described as wise and heroic, now lying slain and disfigured; she notes the contrast between his former comfort and his present state in dust, and the predation of birds and beasts. She observes a young wife attempting unsuccessfully to ward off vultures from the corpse, emphasizing helplessness and the erosion of dignity after conflict. She then identifies other fallen Dhārtarāṣṭra warriors—Durmukha (killed while facing the enemy), Citraseṇa (likened to an exemplar among archers), Viviṃśati (surrounded by vultures, yet still portrayed with striking facial beauty), and Duḥsaha (his body covered with arrows, compared to a mountain adorned with blossoming trees). The chapter’s technique is elegiac cataloguing: heroic epithets and aesthetic similes are juxtaposed with bodily ruin, converting martial praise into an ethical indictment of the war’s cost.
Chapter Arc: कुरुक्षेत्र के शवों के बीच गान्धारी श्रीकृष्ण के सम्मुख आती हैं—और एक-एक करके अपने पुत्रों के निर्जीव शरीर दिखाकर विलाप आरम्भ करती हैं। → वह विकर्ण, दुर्मुख, चित्रसेन, विविंशति और दुःसह के रूप-लक्षण, शौर्य, प्रतिज्ञा-पालन और युद्ध-वैभव का स्मरण कराती हैं; फिर उसी स्मरण को उनके कटे-फटे, बाणों से ढँके शरीरों की दृश्य-यथार्थता से टकराती हैं। → गान्धारी का विलाप चरम पर पहुँचता है जब वह विकर्ण के ‘सम्मानित’ और ‘सुखार्ह’ होने का वर्णन करते हुए भीमसेन द्वारा उसके ‘सौ-सौ टुकड़े’ किए जाने की बात कहती हैं—वीरता और क्रूर अंत का यह तीखा विरोध अध्याय का शिखर बनता है। → वह दुःसह के शरीर को शरों से आच्छादित, स्वर्णमाला और दीप्त कवच से युक्त बताकर दिखाती हैं—मृत्यु के बाद भी शौर्य-आभा का एक अंतिम, करुण प्रकाश; और कृष्ण के सामने अपने शोक को साक्षी-रूप में स्थिर कर देती हैं। → कृष्ण के प्रति गान्धारी का यह आरोप-भरा शोक आगे किस दिशा में जाएगा—सांत्वना, तर्क, या शाप—इसकी छाया अध्याय के अंत में बनी रहती है।
Shlokas
Verse 1
प्याज बक। अऑफि्--छऋाय एकोनविशो< ध्याय: विकर्ण
गांधारी म्हणाली—“हे माधव! माझा पुत्र विकर्ण—ज्याला ज्ञानीजन मान देत—आज भूमीवर मारला पडला आहे; भीमाने जणू त्याला शतधा केले आहे. हे केशवा! लोक म्हणत की बल व शौर्यात तो अर्ध्याने अधिक होता. हे दाशार्हा! पित्याने आणि तुझ्याही हाताने वाढवलेला तो गर्विष्ठ, प्रचंड—उन्मत्त सिंहासारखा होता.”
Verse 2
गान्धारी बोलीं--माधव! यह मेरा पुत्र विकर्ण, जो दिद्दानोंद्वारा सम्मानित होता था, भूमिपर मरा पड़ा है। भीमसेनने इसके भी सौ-सौ टुकड़े कर डाले हैं ।।
गांधारी म्हणाली—माधवा! दिद्दानांनी ज्याचा सन्मान केला तो माझा पुत्र विकर्ण आज भूमीवर मारला पडला आहे. भीमसेनाने त्याचेही शंभर-शंभर तुकडे केले आहेत. मधुसूदना! हत्तींच्या सैन्यामध्ये विकर्ण हत होऊन पडला आहे—जसा शरद्ऋतूत काळ्या मेघांनी वेढला तरी चंद्र शोभतो, तसा भीमाने मारलेला विकर्ण तेथे पडला आहे.
Verse 3
अस्य चापग्रहेणैव पाणि: कृतकिणो महान् | कथज्जचिच्छिद्यते गृप्रैरत्तुकामैस्तलत्रवान्
धनुष्य सतत हातात धरल्यामुळे त्याच्या विशाल तळहातावर जाड घट्टे पडले आहेत. आणि अजूनही त्याच्या हातात दस्ताना बांधलेला आहे; म्हणून मांसलोभी गिधाडेही कसाबसा मोठ्या कष्टाने ते फाडून कापू शकतात.
Verse 4
अस्य भार्या5<मिषप्रेप्सून् गृध्रकाकांस्तपस्विनी । वारयत्यनिशं बाला न च शकनोति माधव
माधवा! त्याची तपस्विनी पत्नी—जी अजून बालिकाच आहे—मांसलोभी गिधाडे आणि कावळे यांना सतत हुसकावण्याचा प्रयत्न करते; पण तिला यश येत नाही.
Verse 5
युवा वृन्दारक: शूरो विकर्ण: पुरुषर्षभ । सुखोषित: सुखार्हश्च शेते पांसुषु माधव
पुरुषप्रवर माधवा! विकर्ण हा नवयुवक, देवासारखा तेजस्वी, शूरवीर, सुखात वाढलेला आणि सुखभोगासच योग्य होता; पण आज तो धुळीत लोळत पडला आहे.
Verse 6
कर्णिनालीकनाराचैभिंन्नमर्माणमाहवे । अद्यापि न जहात्येन॑ लक्ष्मीर्भरतसत्तमम्
युद्धात कर्णी, नालीक आणि नाराच बाणांच्या प्रहाराने त्याची मर्मस्थाने विदीर्ण झाली आहेत; तरीही या भरतश्रेष्ठ वीराला लक्ष्मी—त्याची देहकांती व शुभ तेज—अजूनही सोडून गेलेली नाही.
Verse 7
एष संग्रामशूरेण प्रतिज्ञां पालयिष्यता । दुर्मुखो5भिमुख: शेते हतोडरिगणहा रणे
येथे प्रतिज्ञा पाळण्यास कटिबद्ध त्या संग्रामशूराच्या हातून समोरासमोर मारला गेलेला दुर्मुख रणांगणात पडला आहे. जो शत्रुसमूहांचा संहार करणारा होता, तोही भीमसेनाच्या प्रतिज्ञाबद्ध दृढतेने पाडला जाऊन समरभूमीवर निश्चेष्ट शय्येवर आहे।
Verse 8
तस्यैतद् वदनं कृष्ण श्वापदैरर्धभक्षितम् । विभात्यभ्यधिकं तात सप्तम्यामिव चन्द्रमा:
हे कृष्णा, याचे हे मुख श्वापदांनी अर्धे भक्षिले आहे; तरीही सप्तमीच्या चंद्राप्रमाणे अधिकच उजळून दिसत आहे।
Verse 9
शूरस्य हि रणे कृष्ण पश्याननमथेदृशम् । स कथं निहतोअमित्रै: पांसून् ग्रसति मे सुत:
हे कृष्णा, रणशूराचे मुख पाहा—किती तेजस्वी आहे! मग शत्रूंनी माझ्या या पुत्राला कसे मारले की तो आता धूळ गिळीत पडला आहे?
Verse 10
यस्याहवमुखे सौम्य स्थाता नैवोपपद्यते । स कथं दुर्मुखोमित्रैहतो विबुधलोकजित्,सौम्य! युद्धके मुहानेपर जिसके सामने कोई ठहर नहीं पाता था, उस देवलोकविजयी दुर्मुखको शत्रुओंने कैसे मार डाला?
हे सौम्य, युद्धाच्या अग्रभागी ज्याच्या समोर कोणी उभे राहू शकत नव्हते, देव-लोक जिंकणारा तोच दुर्मुख शत्रूंनी कसा मारला?
Verse 11
चित्रसेनं हतं भूमौ शयानं मधुसूदन । धार्तराष्ट्रमिमं पश्य प्रतिमानं धनुष्मताम्,मधुसूदन! देखो, जो धनुर्धरोंका आदर्श था, वही यह धृतराष्ट्रका पुत्र चित्रसेन मारा जाकर पृथ्वीपर पड़ा हुआ है
हे मधुसूदना, पाहा—धृतराष्ट्राचा हा पुत्र चित्रसेन मारला जाऊन भूमीवर पडला आहे. जो धनुर्धरांचा आदर्श होता, तोच आज जमिनीवर शय्यास्थ आहे।
Verse 12
तं चित्रमाल्याभरणं युवत्य: शोककर्शिता: । क्रव्यादसंघै: सहिता रुदत्य: पर्युपासते
वैशंपायन म्हणाले—शोकाने कृश झालेल्या तरुणी रडत रडत, मांसभक्षक हिंस्र जनावरांच्या टोळ्यांसह, त्या विचित्र माळा व आभूषणांनी सजलेल्या पुरुषाभोवती सर्व बाजूंनी बसून राहिल्या आहेत।
Verse 13
सत्रीणां रुदितनिर्घोष: श्वापदानां च गर्जितम् | चित्ररूपमिदं कृष्ण विचित्र प्रतिभाति मे
वैशंपायन म्हणाले—एका बाजूला स्त्रियांच्या रडण्याचा गजर, आणि दुसऱ्या बाजूला हिंस्र पशूंची गर्जना। हे कृष्ण! हा दृश्य मला विलक्षण व अस्वस्थ करणारा भासतो।
Verse 14
युवा वृन्दारको नित्यं प्रवरस्त्रीनिषेवित: । विविंशतिरसौ शेते ध्वस्त: पांसुषु माधव
वैशंपायन म्हणाले—हे माधव! पाहा, देवतुल्य तो तरुण विविंशति, ज्याची सेवा नेहमी श्रेष्ठ स्त्रिया करीत, आज उद्ध्वस्त होऊन धुळीत पडला आहे।
Verse 15
शरसंकृत्तवर्माणं वीरं॑ विशसने हतम् । परिवायसिते गृश्रा: पश्य कृष्ण विविंशतिम्
वैशंपायन म्हणाले—हे कृष्ण! पाहा, बाणांनी कापून-फाडून त्याचे कवच विदीर्ण झाले आहे। रणांगणात मारल्या गेलेल्या त्या वीर विविंशतीभोवती गिधाडे सर्व बाजूंनी घेरून बसली आहेत।
Verse 16
प्रविश्य समरे शूर: पाण्डवानामनीकिनीम् | स वीरशयमने शेते पर: सत्पुरुषोचिते,जो शूरवीर समरांगणमें पाण्डवोंकी सेनाके भीतर घुसकर लोहा लेता था, वही आज सत्पुरुषोचित वीरशय्यापर शयन कर रहा है
वैशंपायन म्हणाले—जो शूरवीर समरात पांडवांच्या सैन्यात घुसून पराक्रम गाजवीत असे, तोच आता सत्पुरुषास शोभणाऱ्या वीरशय्येवर निजला आहे।
Verse 17
स्मितोपपन्नं सुनसं सुभ्रु ताराधिपोपमम् | अतीव शुभ्र॑ वदनं कृष्ण पश्य विविंशते:
वैशंपायन म्हणाले— हे कृष्ण! पाहा, विविंशतीचे मुख अत्यंत उज्ज्वल व तेजस्वी आहे. त्याच्या ओठांवर मंद स्मित खेळत आहे; नासिका सुबक आहे आणि भुवया सुंदर आहेत. त्याचे मुख ताराधिप चंद्रासारखे शोभून दिसते.
Verse 18
एनं हि पर्युपासन्ते बहुधा वरयोषित: । क्रीडन्तमिव गन्धर्व देवकन्या: सहस्रश:
वैशंपायन म्हणाले— अनेक प्रकारे उत्तम स्त्रिया त्याची सेवा करीत असत; जसे क्रीडा करणाऱ्या गंधर्वाभोवती सहस्र देवकन्या असतात, तसेच विविंशतीच्या सेवेतही अनेक सुंदर स्त्रिया सदैव राहात असत.
Verse 19
हन्तारं परसैन्यानां शूरं समितिशो भनम् । निबर्हणममित्राणां दु:सहं विषहेत कः
वैशंपायन म्हणाले— शत्रुसैन्यांचा संहार करणारा, रणांगणात शोभणारा तो शूर, अमित्रांचा नाश करणारा दुःसह—त्याचा असह्य वेग कोण सहन करू शकला असता?
Verse 20
दुःसहस्यैतदाभाति शरीरं संवृतं शरै: । गिरिरात्मगतै: फुल्लै: कर्णिकारैरिवाचित:,उसी दुःसहका यह शरीर बाणोंसे खचाखच भरा हुआ है, जो अपने ऊपर खिले हुए कनेरके फूलोंसे व्याप्त पर्वतके समान सुशोभित होता है
वैशंपायन म्हणाले— दुःसहाचे हे शरीर बाणांनी दाट झाकलेले दिसते; जणू पर्वतावर उमललेल्या कर्णिकार फुलांनी तो आच्छादित झाला आहे.
Verse 21
शातकौम्या स्रजा भाति कवचेन च भास्वता । अग्निनेव गिरि: श्वेतो गतासुरपि दुःसह:
वैशंपायन म्हणाले— प्राण निघून गेले तरीही दुःसह सोन्याच्या माळेने आणि तेजस्वी कवचाने शोभून दिसतो; तो जणू अग्नीने उजळलेला शुभ्र पर्वत आहे.
Frequently Asked Questions
The chapter presents the dilemma of how to interpret kṣātra duty when its outcomes include indignity for the dead and suffering for survivors—forcing a reassessment of whether “heroic” action can be ethically complete without care, restraint, and accountability.
The implied upadeśa is that power, beauty, and martial excellence are impermanent and ethically insufficient as final measures; true evaluation requires compassion and a willingness to face consequences beyond immediate political outcomes.
No explicit phalaśruti is present in the provided passage; the chapter functions instead as narrative-ethical testimony, where understanding arises from witnessing and reflection rather than from a stated ritual reward.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.