Shloka 5
Kośārtha-Rājadharma: Ethical Revenue Collection and Social Regulation (कोशार्थ-राजधर्मः)
जलौकावत् पिबेद् राष्ट्र मुदुनैव नराधिप: । व्याप्रीव च हरेत् पुत्रान् संदशेन्न च पीडयेत्,जैसे जोंक धीरे-धीरे शरीरका रक्त चूसती है, उसी प्रकार राजा भी कोमलताके साथ ही राष्ट्रसे कर वसूल करे। जैसे बाघधिन अपने बच्चेको दाँतसे पकड़कर इधर-उधर ले जाती है; परंतु न तो उसे काटती है और न उसके शरीरमें पीड़ा ही पहुँचने देती है, उसी तरह राजा कोमल उपायोंसे ही राष्ट्रका दोहन करे
jalaukāvat pibed rāṣṭraṃ mudunaiva narādhipaḥ | vyāghrīvaca haret putrān saṃdaśen na ca pīḍayet ||
जशी जळू हळूहळू रक्त पिते, तसा राजा मृदूपणे राज्यातून कर घ्यावा. आणि जशी वाघीण दातांनी पिल्लांना उचलून नेते, पण चावत नाही वा वेदना देत नाही—तसा राजा प्रजेला त्रास न देता सौम्य उपायांनी राज्याचे दोहन करावे.
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Revenue collection is legitimate, but it must be gradual, gentle, and non-oppressive. The king should take what is due without injuring the people’s livelihood, just as a leech draws little by little and a tigress carries her cubs without harming them.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship, Bhishma advises the ruler on proper statecraft: how to sustain the kingdom through taxation while protecting subjects from hardship, using vivid animal similes to stress restraint and care.