Shloka 34
राष्ट्रगुप्ति-संग्रहः
Protection of the Realm and Principles of Revenue & Local Administration
इति वाचा मधुरया शलक्ष्णया सोपचारया । स्वरश्मीनभ्यवसृजेद् योगमाधाय कालवित्,समयकी गतिविधिको पहचाननेवाले राजाको चाहिये कि वह इसी प्रकार स्नेहयुक्त और अनुनयपूर्ण मधुर वचनोंद्वारा समझा-बुझाकर उपयुक्त उपायका आश्रय ले अपने पैदल सैनिकों या सेवकोंको प्रजाजनोंके घरपर धनसंग्रहके लिये भेजे
iti vācā madhurayā śalakṣṇayā sopacārayā | svaraśmīn abhyavasṛjed yogam ādhāya kālavit ||
अशा रीतीने मधुर, मृदू व शिष्ट वाणीने—काळ व प्रसंग जाणणारा राजा—युक्ती साधून पुढे जावा. कठोरतेने नव्हे; स्नेहयुक्त विनयपूर्ण शब्दांनी समजावून योग्य उपायाचा आश्रय घेऊन राज्याच्या गरजेसाठी घरोगरी धनसंग्रह करण्यास तो आपल्या पायदळ सैनिकांना किंवा सेवकांना पाठवावा.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler should act with awareness of timing and circumstance, using courteous and gentle speech and appropriate strategy—especially in sensitive acts like collecting revenue—so that governance remains ethical and non-oppressive.
In Bhishma’s instruction on rajadharma in the Shanti Parva, he advises how a king should proceed practically: by employing polite persuasion and suitable measures when dispatching agents for wealth collection, emphasizing tact over coercion.