Shloka 5
दुर्ग-निवेश-राजधर्मः | Fortified Capital and the King’s Residential Polity
Rājadharma
जहाँ सब प्रकारकी सम्पत्ति प्रचुरमात्रामें भरी हुई हो तथा जो स्थान बहुत विस्तृत हो, वहाँ छ: प्रकारके दुर्गोंका आश्रय लेकर राजाको नये नगर बसाने चाहिये ।। धन्वदुर्ग महीदुर्ग गिरिदुर्ग तथैव च । मनुष्यदुर्ग अब्दुर्ग वनदुर्ग च तानि घट,उन छहों दुर्गोके नाम इस प्रकार हैं--धन्वदुर्ग5, महीदुर्ग5, गिरिदुर्ग5, मनुष्यतुर्गरें, जलदुर्ग5, तथा वनदुर्ग+
bhīṣma uvāca | yatra sarva-prakārā sampattiḥ pracura-mātrāyāṃ bharitā syāt tathā yaḥ sthānaṃ bahu-vistṛtaṃ syāt, tatra ṣaḍ-vidhānāṃ durgāṇām āśrayaṃ kṛtvā rājñā navaṃ nagaraṃ niveśayet || dhanva-durgaṃ mahī-durgaṃ giri-durgaṃ tathaiva ca | manuṣya-durgaṃ abda-durgaṃ vana-durgaṃ ca tāni ṣaṭ ||
जिथे सर्व प्रकारची संपत्ती विपुल असेल आणि स्थानही फार विस्तीर्ण असेल, तिथे राजाने सहा प्रकारच्या दुर्गांचा आश्रय घेऊन नवे नगर वसवावे. ते सहा दुर्ग असे—धन्वदुर्ग (वाळवंटी), महीदुर्ग (मैदानी/मृत्तिकेचा), गिरिदुर्ग (पर्वतीय), मनुष्यदुर्ग (जनबलाने रक्षित), अब्दुर्ग (जल), आणि वनदुर्ग (अरण्य)।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king should found cities only where resources are plentiful and the land is spacious, and should ensure security by relying on multiple forms of natural and human defenses—summarized as six types of forts.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship, Bhishma advises Yudhishthira on practical governance: selecting a prosperous site for a new city and organizing its defense through recognized categories of fortifications.