Shloka 47
Mantri-Parīkṣā — Testing Ministers, Securing Counsel, and Ethical Criteria for Advisers (अध्याय ८४)
नगर और जनपदके लोग जिसपर धर्मतः विश्वास करते हों तथा जो कुशल योद्धा और नीतिशास्त्रका विद्वान् हो, वही गुप्त सलाह सुननेका अधिकारी है ।। तस्मात् सर्वर्गुणैरेतैरुपपन्ना: सुपूजिता: । मन्सत्रिण: प्रकृतिज्ञा: स्युस्त्रयवरा महदीप्सव:,इसलिये जो उपर्युक्त सभी गुणोंसे सम्पन्न, सबके द्वारा सम्मानित, प्रकृतिको परखनेवाले तथा महान् पदकी इच्छा रखनेवाले हों, ऐसे पुरुषोंको ही मन्त्रीके पदपर नियुक्त करना चाहिये। राजाके मन्त्रियोंकी संख्या कम-से-कम तीन होनी चाहिये
nagara-janapadasya lokā yeṣāṃ dharmataḥ viśvasanti tathā yaḥ kuśalo yoddhā nītiśāstra-vidaś ca sa eva gupta-mantra-śravaṇe ’dhikārī | tasmāt sarva-guṇair etair upapannāḥ supūjitāḥ mantriṇaḥ prakṛti-jñāḥ syus trayo ’varā mahad-īpsavaḥ ||
भीष्म म्हणाले—ज्याच्यावर नगर व जनपदातील लोक धर्मतः विश्वास ठेवतात, जो कुशल योद्धा आहे आणि नीतिशास्त्राचा जाणकार आहे, तोच गुप्त सल्ला ऐकण्यास पात्र आहे. म्हणून राजा यांनीच मंत्रीपदी नेमावे जे सर्व गुणांनी संपन्न, सर्वांकडून पूज्य, प्रजाजनांची प्रकृती व राज्यस्थिती ओळखणारे आणि महान् पदाची आकांक्षा धरणारे असतील. राजाच्या मंत्र्यांची संख्या अल्प असावी; किमान तीन तरी असावेत.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Confidential state counsel should be entrusted only to ministers who are publicly trusted on dharmic grounds, competent in both warfare and political ethics, respected by all, and able to read the nature and condition of the realm; and the ministerial council should be small—at least three.
In the Shanti Parva’s instruction on rājadharma, Bhishma advises Yudhishthira on how a king should choose ministers and structure counsel, emphasizing trustworthiness, competence, and a minimal, effective number of advisers.