Shloka 4
Chapter 81: Trust, Allies, and the Qualifications of the King’s Artha-Secretary (अर्थसचिव)
धर्मात्मा पञज्चमश्षापि मित्र नैकस्य न द्वयो: । यतो धर्मस्ततो वा स्याद् धर्मस्थो वा ततो भवेत्,इनके सिवा, राजाका एक पाँचवाँ मित्र धर्मात्मा पुरुष होता है, वह किसी एकका पक्षपाती नहीं होता और न दोनों पक्षोंसे वेतन लेकर कपटपूर्वक दोनोंका ही मित्र बना रहता है। जिस पक्षमें धर्म होता है, उसी ओर वह भी हो जाता है अथवा जो धर्मपरायण राजा है, वही उसका आश्रय ग्रहण कर लेता है। ऐसे धर्मात्मा पुरुषको जो कार्य न रुचे, वह उसके सामने नहीं प्रकाशित करना चाहिये; क्योंकि विजयकी इच्छा रखनेवाले राजा कभी धर्ममार्गसे चलते हैं और कभी अधर्ममार्गसे
bhīṣma uvāca | dharmātmā pañcamaś cāpi mitraṃ naikasya na dvayoḥ | yato dharmas tato vā syād dharmastho vā tato bhavet ||
भीष्म म्हणाले—धर्मात्मा पुरुष हा राजाच्या मित्रांपैकी पाचवा प्रकार मानला जातो. तो एका बाजूचा पक्षपाती होत नाही; तसेच दोन्ही बाजूंकडून वेतन घेऊन कपटाने दोघांचाही मित्र असल्याचे भासवत नाही. जिथे धर्म असतो तिकडेच तो उभा राहतो; किंवा जो राजा धर्मात दृढ प्रतिष्ठित असतो त्याचाच तो आश्रय घेतो. म्हणून ज्याला तो धर्मात्मा मान्य करणार नाही अशी योजना त्याच्यासमोर उघड करू नये; कारण विजयाची इच्छा असलेले राजे कधी धर्ममार्गाने तर कधी अधर्ममार्गाने चालतात.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A truly righteous person cannot be bought into partisan or double-dealing friendship; he supports the side where dharma is, or a king who is dharma-abiding. Hence unethical plans should not be shared with such a person, because his loyalty is to dharma rather than to advantage.
In the Shanti Parva’s instruction on governance and conduct, Bhishma advises about types of allies and counselors. He identifies the dharmātmā as a special kind of ally whose alignment follows dharma, and warns that kings seeking victory may alternate between dharma and adharma—making the presence of a dharma-bound advisor both a safeguard and a constraint.