Shloka 77
Daṇḍanīti and the King as the Cause of Yuga-Order (दण्डनीतिः राजधर्मश्च युगकारणत्वम्)
यदि राजा दण्डनीतिका उत्तम रीतिसे प्रयोग करे तो वह चारों वर्णोकी अपने-अपने धर्ममें बलपूर्वक लगाती है और उन्हें अधर्मकी ओर जानेसे रोक देती है ।। चातुर्वण्यें स्वकर्मस्थे मर्यादानामसंकरे । दण्डनीतिकृते क्षेमे प्रजानामकुतो भये,इस प्रकार दण्डनीतिके प्रभावसे जब चारों वर्णोके लोग अपने-अपने कर्मोमें संलग्न रहते हैं, धर्ममर्यादामें संकीर्णता नहीं आने पाती और प्रजा सब ओरसे निर्भय एवं कुशलपूर्वक रहने लगती है, तब तीनों वर्णोंके लोग विधिपूर्वक स्वास्थ्य-रक्षाका प्रयत्न करते हैं। युधिष्ठिर! इसीमें मनुष्योंका सुख निहित है, यह तुम्हें ज्ञात होना चाहिये
cāturvarṇye svakarmasthe maryādānām asaṅkare | daṇḍanītikṛte kṣeme prajānām akuto bhaye ||
भीष्म म्हणाले—राजा जेव्हा दंडनीतीचा उत्तम रीतीने योग्य उपयोग करतो, तेव्हा ती चारही वर्णांना त्यांच्या-त्यांच्या धर्मात बलपूर्वक स्थिर ठेवते आणि अधर्माकडे वळू देत नाही. दंडनीतीच्या प्रभावाने जेव्हा चारही वर्ण आपापल्या कर्मात गुंतलेले राहतात, धर्ममर्यादांचा संकर होत नाही आणि प्रजा सर्व बाजूंनी निर्भय व क्षेमपूर्वक राहू लागते, तेव्हा तीन द्विज वर्ण विधिपूर्वक आरोग्यरक्षण व कल्याणासाठी प्रयत्न करतात. युधिष्ठिरा, याच्यातच मनुष्यांचे सुख निहित आहे—हे तू जाणावे.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Good governance (daṇḍanīti) is meant to secure dharma by keeping people established in their proper duties, preventing social and moral confusion, and thereby creating public fearlessness and welfare; this stable order is presented as a basis for human happiness.
In the Śānti Parva’s instruction on statecraft and dharma, Bhīṣma addresses Yudhiṣṭhira, explaining how a king’s proper use of punishment and policy maintains social order (cāturvarṇya in svakarma), prevents dharma-boundaries from collapsing, and ensures the people’s security and prosperity.