Shloka 15
Daṇḍanīti and the King as the Cause of Yuga-Order (दण्डनीतिः राजधर्मश्च युगकारणत्वम्)
(विद्वांस:क्षत्रिया वैश्या ब्राह्मणाश्व बहुश्रुता: । दण्डनीतौ तु निष्पन्ना मन्त्रिण: पृथिवीपते ।।
bhīṣma uvāca |
vidvāṃsaḥ kṣatriyā vaiśyā brāhmaṇāś ca bahuśrutāḥ |
daṇḍanītau tu niṣpannā mantriṇaḥ pṛthivīpate ||
praṣṭavyo brāhmaṇaḥ pūrvaṃ nītiśāstrasya tattvavit |
paścāt pṛcchet bhūpālaḥ kṣatriyaṃ nītikovidam ||
vaiśyaśūdrāv tathā bhūyaḥ śāstrajñau hitakāriṇau |
ajñāyamāne hīnatve sandhiṃ kuryāt pareṇa vai |
lipsur vā kañcid evārthaṃ tvaramāṇo vicakṣaṇaḥ ||
हे पृथ्वीपते! जे विद्वान क्षत्रिय, वैश्य आणि बहुश्रुत ब्राह्मण दंडनीतीत निष्णात असतील, त्यांना मंत्री करावे. प्रथम नीतिशास्त्राचे तत्त्व जाणणाऱ्या ब्राह्मणाकडून सल्ला घ्यावा; नंतर नीतिकुशल क्षत्रियास विचारावे; आणि त्यानंतर हितचिंतक, शास्त्रज्ञ वैश्य व शूद्र यांचाही सल्ला घ्यावा. तसेच आपली दुर्बलता शत्रूला कळण्यापूर्वीच त्याच्याशी संधी करावी; किंवा त्या संधीने काही प्रयोजन साध्य होणार असेल, तर विवेकी राजाने तत्परतेने विलंब करू नये.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler should build a competent council drawn from multiple social groups, prioritizing principled ethical insight (Brahmin), then strategic-political expertise (Kshatriya), and then practical welfare-oriented counsel (Vaishya and Shudra). In diplomacy, prudence requires making peace or alliance before one’s weakness becomes visible, especially when it secures a concrete objective.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship, Bhishma teaches Yudhishthira principles of governance: how to select and consult ministers in an ordered way, and how to act swiftly in forming treaties with opponents when strategic conditions demand it.