Shloka 49
राजवृत्त-रक्षा-प्रणिधि-षाड्गुण्योपदेशः
Royal Conduct, Protection, Intelligence, and Policy Measures
जो समस्त कार्योमें निपुण, अनायास ही कार्य-साधन करनेमें समर्थ, धर्ममय लोकोंमें जानेकी इच्छा रखनेवाला तथा दोषदृष्टिसे रहित हो, उस पुरुषको अपने देशके शासक नरेशकी निन्दाके काममें नहीं पड़ना चाहिये ।।
yo samasta-kāryeṣu nipuṇaḥ, anāyāsa eva kārya-sādhane samarthaḥ, dharmamayeṣu lokeṣu gantum icchāvān tathā doṣa-dṛṣṭi-rahitaḥ sa puruṣaḥ svadeśa-śāsaka-nareśa-nindā-kārye na pravarteta. na hi rājñaḥ pratīpāni kurvan sukham avāpnu yāt; putro bhrātā vayasyō vā yady apy ātma-samo bhavet—rājñe viparītam ācaran manuṣyaḥ sa putro bhrātā mitram athavā ātma-tulyaḥ kuto 'pi sukhaṁ na prāpnoti.
जो पुरुष सर्व कार्यांत निपुण, अनायास कार्यसिद्धीस समर्थ, धर्ममय लोकांची इच्छा धरणारा आणि दोषदृष्टीरहित आहे, त्याने आपल्या देशाच्या शासक राजाची निंदा करण्याच्या कामात पडू नये। कारण राजाच्या प्रतिकूल वागणारा मनुष्य कधीही सुख प्राप्त करू शकत नाही। तो राजाचा पुत्र, भाऊ, मित्र किंवा आत्म्यासमान जरी असला, तरी राजाविरुद्ध वागून कल्याण मिळत नाही।
वसुमना उवाच
Educational Q&A
One who seeks dharma and well-being should avoid engaging in hostile opposition or disparagement of the rightful ruler of one’s realm; acting against the king is presented as a path that destroys one’s happiness, regardless of personal closeness or status.
In the Shanti Parva’s instruction on conduct and governance, Vasumanā delivers a cautionary maxim: even intimate relations of the king (son, brother, friend) do not prosper if they behave contrary to him, and a virtuous person should not take up the role of denigrating the ruler.