Shloka 30
Kṣātra-dharma as the Public Foundation of Dharma (क्षात्रधर्म-प्रशंसा)
यथा जीवा: प्राकृतैर्वध्यमाना धर्मश्रुतानामुपपीडनाय । एवं धर्मा राजधर्मरवियुक्ता: संचिन्वन्तो नाद्वियन्ते स्वधर्मम्
yathā jīvāḥ prākṛtair vadhyamānā dharmaśrutānām upapīḍanāya | evaṃ dharmā rājadharmaraviyuktāḥ saṃcinvanto nādviyante svadharmam ||
जसे व्याध इत्यादी नीच स्वभावाच्या लोकांकडून मारले जाणारे पशु-पक्षी वगैरे जीव, मारणाऱ्याच्या धर्म व कीर्तीच्या नाशाचे कारण ठरतात, तसेच राजधर्म नसला तर धर्माचरणही स्वधर्माचे रक्षण करू शकत नाही. लोक धर्म साठविण्याचा व पाळण्याचा प्रयत्न करीत असले तरी चोर-डाकू व हिंसक जनांच्या उपद्रवामुळे स्वधर्माविषयीची श्रद्धा स्थिर राहत नाही; त्यामुळे अव्यवस्था पसरते व जगाचे नुकसान होते. म्हणून राजधर्म सर्वोपरि आहे.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dharma cannot be effectively preserved by private virtue alone; it requires rājadharma—just governance that restrains criminals and protects the vulnerable. Without political order, even well-intentioned people lose the practical ability and confidence to live by svadharma, and society declines.
In the Shanti Parva’s instruction on statecraft and ethics, Bhishma teaches Yudhishthira that the king’s protective duty is foundational. He uses an analogy: when base men kill creatures, it signals moral collapse; similarly, when governance fails, thieves and violent men disrupt life so that dharma cannot be sustained, leading to harm for the world.