Shloka 47
Āśrama-dharma: Duties of the Four Life-Stages (आश्रमधर्मः)
तस्माद् वर्णा ऋजवो ज्ञातिवर्णा: संसृज्यन्ते तस्य विकार एव । एकं साम यजुरेकमृगेका विप्रश्नैको निश्चये तेषु सृष्ट:
tasmād varṇā ṛjavō jñātivarṇāḥ saṃsṛjyante tasya vikāra eva | ekaṃ sāma yajur ekam ṛg ekā vipraśnaiko niścaye teṣu sṛṣṭaḥ ||
भीष्म म्हणाले—म्हणून वर्ण स्वभावतः सरळ आहेत आणि खरे तर परस्परांचे ज्ञाति-बंधू आहेत; ते त्या एकाच मूळाचे विकाररूप आहेत. विधाता एकमेव ब्राह्मणापासूनच उरलेल्या तीन वर्णांची सृष्टी करतो. जसे साम, यजुः आणि ऋक् हे एकाच मूलतत्त्वातून प्रकट होऊन तत्त्वतः भिन्न नाहीत, तसेच सर्व वर्णांचे तत्त्व ठरवून पाहिले तर एकच ब्राह्मण सर्व रूपांनी प्रकट झालेला दिसतो. म्हणून सर्वांची त्याच्याशी अंतःस्थ अभिन्नता आहे.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma emphasizes that the varṇas are not ultimately separate in essence: they arise as transformations from a single foundational principle. The ethical implication is to reduce pride and hostility based on birth or social division, recognizing a shared origin and deeper unity.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and social order, Bhīṣma explains to the listener that distinctions among varṇas are secondary. He supports this with a Vedic analogy: just as the three Vedas are expressions grounded in one underlying basis, so the varṇas too can be understood as manifestations of one source when their reality is carefully examined.