Shloka 6
राजधर्मस्य नवनीतम्—रक्षा, दण्ड, चार, उत्थान
Rājadharma’s ‘Essence’: Protection, Punishment, Intelligence, and Royal Diligence
सतां संग्रहणं शौर्य दाक्ष्यं सत्यं प्रजाहितम् अनार्जवैराज॑विश्व शत्रुपक्षस्थ भेदनम्
satāṁ saṅgrahaṇaṁ śauryaṁ dākṣyaṁ satyaṁ prajāhitaṁ | anārjavair api viśvaśatru-pakṣastha-bhedanam, yudhiṣṭhira ||
भीष्म म्हणाले—हे युधिष्ठिर, राज्यरक्षण हे अशा उपायांवर अवलंबून असते: सत्पुरुषांचा संग्रह व सन्मान, शौर्य, कार्यदक्षता, सत्यवचन, प्रजाहिताची अखंड चिंता; आणि आवश्यक तेव्हा कुटिल उपायांचाही आश्रय घेऊन शत्रुपक्षात फूट पाडणे. या साधनांनीच राजा व्यवस्था टिकवतो, राज्याचे संरक्षण करतो आणि लोककल्याण साधतो।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king protects the realm by combining moral foundations—supporting the virtuous, truthfulness, and prioritizing public welfare—with practical capacities like courage and administrative skill; and, in hostile contexts, by using strategic measures (even indirect ones) to weaken the enemy’s cohesion.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira on the concrete means of maintaining and defending a stable kingdom, listing key virtues and tactics expected of a ruler.