Shloka 33
राजधर्मप्रश्नः — Yudhiṣṭhira’s Inquiry into Rājadharma (Śānti-parva 56)
राजद्विषप्टे च विप्रस्य विषयान्ते विसर्जनम् | विधीयते न शारीरं दण्डमेषां कदाचन,प्रजानाथ! इनमें कोई कलड्कित हो तो उसपर भी कृपा ही करनी चाहिये। ब्रह्महत्या, गुरुपत्नीगमन, भ्रूणहत्या तथा राजद्रोहका अपराध होनेपर भी ब्राह्मणको देशसे निकाल देनेका ही विधान है--उसे शारीरिक दण्ड कभी नहीं देना चाहिये
rājadvīṣa-pāṭe ca viprasya viṣayānte visarjanam | vidhīyate na śārīraṃ daṇḍam eṣāṃ kadācana prajānātha |
राजद्वेषाचा दोष लागला तरी ब्राह्मणास राज्यसीमेच्या टोकापर्यंत हद्दपार करणे हेच विधान आहे. हे प्रजानाथ! अशा जनांना कधीही शारीरिक दंड देऊ नये; ब्रह्महत्या, गुरुपत्नीगमन, भ्रूणहत्या व राजद्रोह यांसारखे अपराध झाले तरी दयायुक्त न्याय म्हणून त्याला देशाबाहेर काढणेच सांगितले आहे.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Royal punishment must be restrained by dharma: even in cases like hostility to the king, a Brahmin is to be punished by banishment to the frontier, not by bodily harm, reflecting a norm of protecting the Brahmin’s person and emphasizing mercy within justice.
In the Shanti Parva’s instruction on rāja-dharma, Bhishma advises the king on legal penalties. Here he specifies that for a Brahmin accused of grave political offence (hostility/treason), the ordained response is expulsion from the kingdom rather than corporal punishment.