Next Verse

Shloka 1

Kurukṣetra-anudarśanam — Rāma-hradāḥ and the Question of Kṣatra Continuity (शान्ति पर्व, अध्याय ४८)

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३३ श्लोक मिलाकर कुल १४२ श्लोक हैं) 3: >---"क्रज> . सामान्यतः कर्ममात्रको प्रकाशित करनेवाले मन्त्रोंको “वाक” कहते हैं। . मन्त्रोंके अर्थको खोलकर बतानेवाले ब्राह्मणग्रन्थोंके जो वाक्य हैं, उनका नाम “अनुवाक' है। . कर्मके अंग आदिसे सम्बन्ध रखनेवाले देवता आदिका ज्ञान करानेवाले वचन “निषद' कहलाते हैं। . विशुद्ध आत्मा एवं परमात्माका ज्ञान करानेवाले वचनोंकी 'उपनिषद्‌' संज्ञा है। . आश्रावय। २. अस्तु श्रौषट्‌। ३. यज। ४. ये यजामहे। ५. वषट्‌। 7० |०< ० [/० ० अष्टचत्वारिशो<5् ध्याय: परशुरामजीद्दारा होनेवाले क्षत्रियसंहारके विषयमें राजा युधिष्ठिरका प्रश्न वैशम्पायन उवाच ततः स च हषीकेश: स च राजा युधिष्ठिर: । कृपादयश्च ते सर्वे चत्वार: पाण्डवाश्न ते,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्‌! तदनन्तर भगवान्‌ श्रीकृष्ण, राजा युधिष्ठिर, कृपाचार्य आदि सब लोग तथा शेष चारों पाण्डव ध्वजा-पताकाओंसे सुशोभित एवं शीघ्रगामी धघोड़ोंद्वारा संचालित नगराकार विशाल रथोंसे शीघ्रतापूर्वक कुरुक्षेत्रक्ी ओर बढ़े

vaiśaṃpāyana uvāca | tataḥ sa ca hṛṣīkeśaḥ sa ca rājā yudhiṣṭhiraḥ | kṛpādayaś ca te sarve catvāraḥ pāṇḍavāś ca te | dhvajapatākābhiḥ suśobhitaiḥ śīghragāmibhir aśvaiḥ saṃyuktaiḥ nagarākārair mahārathaiḥ śīghrataraṃ kurukṣetraṃ prati jagmuḥ ||

वैशम्पायन म्हणाले—त्यानंतर भगवान् हृषीकेश श्रीकृष्ण, राजा युधिष्ठिर, कृपाचार्य इत्यादी सर्व ज्येष्ठजन आणि उरलेले चार पांडव ध्वजा-पताकांनी शोभणाऱ्या, वेगवान घोड्यांनी जोडलेल्या, नगरासारख्या विशाल रथांवर आरूढ होऊन अतिशय वेगाने कुरुक्षेत्राकडे निघाले.

वैशम्पायनःVaishampayana
वैशम्पायनः:
Karta
TypeNoun
Rootवैशम्पायन
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, Third, Singular, Parasmaipada
ततःthen, thereafter
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
हृषीकेशःHrishikesha (Krishna)
हृषीकेशः:
Karta
TypeNoun
Rootहृषीकेश
FormMasculine, Nominative, Singular
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
राजाking
राजा:
Karta
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Nominative, Singular
युधिष्ठिरःYudhishthira
युधिष्ठिरः:
Karta
TypeNoun
Rootयुधिष्ठिर
FormMasculine, Nominative, Singular
कृपादयःKripa and others
कृपादयः:
Karta
TypeNoun
Rootकृपादि
FormMasculine, Nominative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
तेthey
ते:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Plural
सर्वेall
सर्वे:
TypeAdjective
Rootसर्व
FormMasculine, Nominative, Plural
चत्वारःfour
चत्वारः:
TypeAdjective
Rootचतुर्
FormMasculine, Nominative, Plural
पाण्डवाःthe Pandavas
पाण्डवाः:
Karta
TypeNoun
Rootपाण्डव
FormMasculine, Nominative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
तेthose (they)
ते:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Plural

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
H
Hṛṣīkeśa (Kṛṣṇa)
Y
Yudhiṣṭhira
K
Kṛpa
P
Pāṇḍavas (the remaining four)
K
Kurukṣetra
M
mahāratha (great chariots)
D
dhvaja-patākā (banners and pennants)
A
aśva (horses)

Educational Q&A

The verse frames ethical inquiry through action: leaders and elders move together toward Kurukṣetra, implying that reflection on dharma and the consequences of violence is not abstract but must be faced where deeds occurred, with guidance (Kṛṣṇa, elders) accompanying royal responsibility (Yudhiṣṭhira).

After the preceding discussion, Kṛṣṇa, Yudhiṣṭhira, Kṛpa, and the other Pāṇḍavas depart quickly in large, bannered chariots drawn by swift horses, traveling toward Kurukṣetra.