Shloka 71
Bhīṣma’s Śara-śayyā Stuti to Vāsudeva and Yogic Preparation for Dehotsarga
Body-Relinquishment
(वैद्युतो जाठरश्वैव पावक: शुचिरेव च । दहन: सर्वभक्षाणां तस्मै वल्लयात्मने नमः ||) जो मेघमें विद्युत् और उदरमें जठरानलके रूपमें स्थित हैं, जो सबको पवित्र करनेके कारण पावक तथा स्वरूपत: शुद्ध होनेसे 'शुचि” कहलाते हैं, समस्त भक्ष्य पदार्थोंको दग्ध करनेवाले वे अग्निदेव जिनके ही स्वरूप हैं, उन अग्निमय परमात्माको नमस्कार है ।। विषये वर्तमानानां यं॑ ते वैशेषिकैर्गुणै: । प्राहुर्विषयगोप्तारं तस्मै गोप्ञात्मने नम:,वैशेषिक दर्शनमें बताये हुए रूप, रस आदि गुणोंके द्वारा आकृष्ट हो जो लोग विषयोंके सेवनमें प्रवृत्त हो रहे हैं, उनकी उन विषयोंकी आसक्तिसे जो रक्षा करनेवाले हैं, उन रक्षकरूप परमात्माको प्रणाम है
vaidyuto jāṭharaś caiva pāvakaḥ śucir eva ca | dahanaḥ sarvabhakṣāṇāṃ tasmai vahnayātmane namaḥ || viṣaye vartamānānāṃ yaṃ te vaiśeṣikair guṇaiḥ | prāhur viṣayagoptāraṃ tasmai goptṛātmane namaḥ ||
जो मेघांत विद्युत् आणि उदरांत जठरानलरूपाने स्थित आहेत; जे सर्वांना पवित्र करतात म्हणून ‘पावक’ आणि स्वभावतः निर्मळ असल्याने ‘शुचि’ म्हणवतात; सर्व भक्ष्य पदार्थ व आहुती दग्ध करणारे—त्या अग्निमय परमात्म्यास नमस्कार। आणि वैशेषिकांनी सांगितलेल्या रूप, रस इत्यादी विशेष गुणांनी आकृष्ट होऊन जे लोक विषयभोगाकडे धाव घेतात, त्यांना विषयासक्तीपासून वाचविणारे ‘विषय-गोप्ता’ म्हणून ज्यांची कीर्ती आहे—त्या रक्षकस्वरूप परमात्म्यास प्रणाम।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse praises the Supreme as immanent in Agni—both cosmic (lightning) and bodily (digestive fire)—and as the inner protector who helps beings avoid enslavement to sense-objects attracted by their qualities (form, taste, etc.). It links reverence with ethical self-restraint: purification is not only ritual but also freedom from attachment.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and inner discipline. Here he offers a devotional salutation (namaskāra) describing the Divine through the symbol of fire and then shifts to a philosophical-ethical point: the same Divine guards those who are drawn into worldly enjoyments by sensory qualities.