Shloka 373
धर्मस्य बहुद्वारत्वम् — Nārada’s Audience with Indra (Śānti-parva 340)
स मन: सर्वभूतानां प्रद्युम्न: परिपठ्यते । “जो उसी संकर्षण अथवा जीवसे उत्पन्न होकर अपने कर्म (ध्यान
sa manaḥ sarvabhūtānāṃ pradyumnaḥ paripaṭhyate |
सर्व भूतांचे जे मन-तत्त्व आहे, तेच परंपरेने ‘प्रद्युम्न’ म्हणून पठित व समजले जाते. जो संकर्षण अथवा जीवापासून उत्पन्न होऊन ध्यान, पूजन इत्यादी कर्मांनी सनत्कुमारत्व (जीवन्मुक्ती) प्राप्त करतो—ज्यात सर्व प्राणी अखेरीस लय व क्षय पावतात—तोच सर्वभूतांचा मन ‘प्रद्युम्न’ म्हणून ओळखला जातो.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse identifies Pradyumna with the universal mind (manaḥ) that pervades all beings; ethically, it points to inner discipline—especially meditation and worship—as a means to align the individual mind with its cosmic source and move toward liberation.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma is explaining a theological-philosophical mapping of divine principles; here he states that Pradyumna is the name used for the mind of all beings, framing a contemplative doctrine rather than an external event.