Shloka 57
नारद–शुक संवादः
Impermanence, Svabhāva, and Śuka’s Resolve for Yoga
मूढ़बुद्धि मानव उस आत्माके सम्बन्धमें द्वैतभावसे युक्त धारणा रखते हुए कहते हैं --'सनातन अव्यक्त परमात्मा दूसरा है और पचीसवाँ तत्त्वरूप जीवात्मा दूसरा, परंतु साधु पुरुष उन दोनोंको एक मानते हैं ।।
yājñavalkya uvāca |
muḍhabuddhayaḥ mānavā ātmanaḥ sambandhe dvaitabhāvena yuktāṃ dhāraṇāṃ kṛtvā vadanti— “sanātanaḥ avyaktaḥ paramātmā anyaḥ, pañcaviṃśaḥ tattvarūpaḥ jīvātmā anyaḥ” iti; kintu sādhavaḥ puruṣāḥ tayor aikyaṃ manyante ||
te na etat abhinandanti pañcaviṃśakam acyutam |
janma-mṛtyu-bhayāt yogāḥ sāṅkhyāś ca paramaiṣiṇaḥ ||
janma-mṛtyu-bhayarahitāḥ paramapada-prāptim icchantaḥ sāṅkhyavidāḥ yoginaś ca jīvātma-paramātmanor bhedaṃ na manyante; jīveśvarābheda-vādinaṃ pūrvoktaṃ darśanaṃ vā sādhumatam api te’bhinandanti eva ||
मूढबुद्धी लोक आत्म्याविषयी द्वैतभाव धारण करून म्हणतात—“सनातन अव्यक्त परमात्मा एक आणि पंचविसावे तत्त्व-रूप जीवात्मा दुसरा.” पण तत्त्वदर्शी साधुजन त्या दोघांनाही एकच मानतात. जन्म-मरणाच्या भयापासून मुक्त होऊन परमपदाचा शोध घेणारे सांख्यवेत्ते व योगी ‘अच्युत’पासून पंचविसावे तत्त्व वेगळे मानण्यास अनुमोदन देत नाहीत; जीव आणि ईश्वर यांच्यात कठोर भेद ते मानत नाहीत, तर पूर्वोक्त साधुमतानुसार त्यांच्या अभेदालाच पुष्टी देतात.
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse critiques a rigid dualism that separates the unmanifest Supreme Self from the individual self. It presents the ‘sādhu’ view: advanced Sāṅkhya-knowers and yogins, seeking the highest state and free from fear of birth and death, affirm non-difference (abheda) between jīva and the Imperishable.
In a didactic setting within Śānti Parva, the sage Yājñavalkya instructs by contrasting two viewpoints: the dull-minded who posit two separate realities (Paramātman vs. jīvātman), and the spiritually mature seekers who regard them as one, endorsing the earlier-stated doctrine of non-duality.