Shloka 21
Śuka–Janaka Saṃvāda: Āśrama-krama, Jñāna-vijñāna, and the Marks of Liberation (शुक-जनक संवादः)
रजोगुणानां संघातो रूपमैश्चर्यविग्रहौ । अत्यागित्वमकारुण्यं सुखदुःखोपसेवनम्,रूप, ऐश्वर्य, विग्रह, त्यागकका अभाव, करुणाका अभाव, दुःख-सुखका उपभोग, परनिन्दामें प्रीति, वाद-विवाद करना, अहंकार, माननीय पुरुषोंका सत्कार न करना, चिन्ता, वैरभाव रखना, संताप करना, दूसरोंका धन हड़प लेना, निर्लज्जता, कुटिलता, भेदबुद्धि, कठोरता, काम, क्रोध, मद, दर्द, द्वेष और बहुत बोलनेका स्वभाव--यह रजोगुणका समूह है। ये सारे भाव रजोगुणके कार्य बताये गये हैं। अब मैं तामस भावोंके समूहका परिचय देता हूँ, ध्यान देकर सुनो
yājñavalkya uvāca | rajoguṇānāṁ saṅghāto rūpam aiśvaryavigrahau | atyāgitvam akāruṇyaṁ sukhaduḥkhopasevanam | paranindāyāṁ prītiḥ vāda-vivādaḥ ahaṅkāraḥ mānīya-puruṣa-satkāra-abhāvaḥ cintā vairabhāvaḥ santāpaḥ paradhana-haraṇam nirlajjatā kuṭilatā bhedabuddhiḥ kaṭhoratā kāmaḥ krodhaḥ madaḥ darpaḥ dveṣaḥ bahu-bhāṣitvaṁ ca—eṣa rajoguṇa-saṅghātaḥ | ete sarve bhāvā rajoguṇasya kāryāṇi proktāni | adhunāhaṁ tāmasānāṁ bhāvānāṁ saṅghātaṁ paricakṣye; dhyānena śṛṇu |
याज्ञवल्क्य म्हणाले—रजोगुणांचा समूह असा आहे: रूप-लावण्य व दिखाव्याची आसक्ती, ऐश्वर्य आणि दंभयुक्त आत्मप्रतिष्ठा; त्यागाचा अभाव, करुणेचा अभाव आणि सुख-दुःखाच्या भोगात गुंतणे; परनिंदेत रती, वाद-विवादाची सवय; अहंकार, मान्य पुरुषांचा सत्कार न करणे; चिंता, वैरभाव जोपासणे; संताप, दुसऱ्याचे धन हडपणे; निर्लज्जता, कुटिलता, भेदबुद्धी, कठोरता; काम, क्रोध, मद, दर्प, द्वेष आणि अतिबोलकेपणा। हा रजोगुणांचा संघात आहे. हे सर्व भाव रजोगुणाचे कार्य म्हणून सांगितले आहेत. आता मी तामस भावांचा समूह सांगतो—लक्ष देऊन ऐका।
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
Rajas is identified through a recognizable bundle of behaviors—ego-driven striving, harshness, conflict, envy, anxiety, and indulgence—so that one can diagnose the rājasic mind and restrain it, preparing for a clearer (more sattvic) ethical life and for understanding the tamasic traits that follow.
In the Śānti Parva’s didactic setting, the sage Yājñavalkya is instructing about the guṇas. Here he completes a catalog of rājasic dispositions and then transitions to the next topic: the description of tamasic dispositions, urging the listener to pay close attention.