Shloka 16
Śuka’s Manifestation from the Araṇi (Āraṇeya-janma) — शुकजन्म (आरणेय-सम्भव)
मनश्ष्रति राजेन्द्र चारितं सर्वमिन्द्रिये:
manas śrati rājendra cāritaṁ sarvam indriyaiḥ | rājendra! mana indriyair dvārā sañcālitaḥ sarva-viṣayān prati gacchati | indriyāṇi tān viṣayān na paśyanti; mana eva tān nirantaraṁ paśyati | cakṣuḥ manasaḥ sahāyenaiva rūpa-darśanaṁ karoti, na sva-śaktyā ||
याज्ञवल्क्य म्हणाले—राजेंद्र! इंद्रियांशी संबंधित सर्व अनुभवप्रवाहाचे संचालन मनच करते. मन इंद्रियांच्या द्वारे सर्व विषयांकडे जाते. इंद्रिये स्वतः त्या विषयांना खरे पाहत नाहीत; मनच त्यांना निरंतर पाहते. डोळाही मनाच्या साहाय्यानेच रूप पाहतो; स्वतःच्या स्वतंत्र शक्तीने नव्हे, राजेंद्र।
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Perception is fundamentally a function of the mind: the senses are merely channels, while the mind is the true apprehender. Ethical self-mastery therefore requires disciplining the mind, not merely restraining the external organs.
In a didactic exchange in Śānti Parva, Yājñavalkya instructs the king on the psychology of cognition—explaining how the mind, operating through the senses, engages objects, and how even sight depends on mental attention.