Previous Verse
Next Verse

Shloka 29

अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu

एता: प्रकृतयश्चाष्टी विकाराश्चापि षोडश | पज्च चैव विशेषा वै तथा पउ्चेन्द्रियाणि च,ये आठ प्रकृतियाँ हैं। इनसे सोलह तत्त्वोंकी उत्पत्ति होती है, जिन्हें विकार कहते हैं। पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ, पाँच कर्मन्द्रियाँ एक मन और पाँच स्थूलभूत--ये सोलह विकार हैं। इनमेंसे आकाश आदि पाँच तत्त्व और पाँच ज्ञानेन्द्रियों--से विशेष कहलाते हैं

etāḥ prakṛtayaś cāṣṭī vikārāś cāpi ṣoḍaśa | pañca caiva viśeṣā vai tathā pañcendriyāṇi ca ||

वसिष्ठ म्हणाले—या आठ प्रकृती आहेत आणि सोळा विकारही आहेत. याखेरीज पाच ‘विशेष’ आणि तसेच पाच इंद्रिये आहेत. अशा रीतीने कारण-कार्यांचा हा विभाग सांगितला आहे, ज्यायोगे पुरुष प्रकृतीच्या क्षेत्रापासून आत्मस्वरूप वेगळे ओळखून संयोगजन्य आसक्ती सैल करतो.

एताःthese
एताः:
Karta
TypeAdjective
Rootएतद्
FormFeminine, Nominative, Plural
प्रकृतयःnatures / primordial principles
प्रकृतयः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रकृति
FormFeminine, Nominative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
अष्टौeight
अष्टौ:
Karta
TypeAdjective
Rootअष्टन्
FormMasculine, Nominative, Dual
विकाराःmodifications / evolutes
विकाराः:
Karta
TypeNoun
Rootविकार
FormMasculine, Nominative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
अपिalso
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
षोडशsixteen
षोडश:
Karta
TypeAdjective
Rootषोडशन्
FormMasculine, Nominative, Plural
पञ्चfive
पञ्च:
Karta
TypeAdjective
Rootपञ्चन्
FormMasculine, Nominative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवindeed / just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
विशेषाःparticulars / specific entities
विशेषाः:
Karta
TypeNoun
Rootविशेष
FormMasculine, Nominative, Plural
वैindeed (emphatic particle)
वै:
TypeIndeclinable
Rootवै
तथाthus / likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
पञ्चfive
पञ्च:
Karta
TypeAdjective
Rootपञ्चन्
FormMasculine, Nominative, Plural
इन्द्रियाणिsense-organs / faculties
इन्द्रियाणि:
Karta
TypeNoun
Rootइन्द्रिय
FormNeuter, Nominative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root

वसिष्ठ उवाच

वसिष्ठ (Vasiṣṭha)