अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
एता: प्रकृतयश्चाष्टी विकाराश्चापि षोडश | पज्च चैव विशेषा वै तथा पउ्चेन्द्रियाणि च,ये आठ प्रकृतियाँ हैं। इनसे सोलह तत्त्वोंकी उत्पत्ति होती है, जिन्हें विकार कहते हैं। पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ, पाँच कर्मन्द्रियाँ एक मन और पाँच स्थूलभूत--ये सोलह विकार हैं। इनमेंसे आकाश आदि पाँच तत्त्व और पाँच ज्ञानेन्द्रियों--से विशेष कहलाते हैं
etāḥ prakṛtayaś cāṣṭī vikārāś cāpi ṣoḍaśa | pañca caiva viśeṣā vai tathā pañcendriyāṇi ca ||
वसिष्ठ म्हणाले—या आठ प्रकृती आहेत आणि सोळा विकारही आहेत. याखेरीज पाच ‘विशेष’ आणि तसेच पाच इंद्रिये आहेत. अशा रीतीने कारण-कार्यांचा हा विभाग सांगितला आहे, ज्यायोगे पुरुष प्रकृतीच्या क्षेत्रापासून आत्मस्वरूप वेगळे ओळखून संयोगजन्य आसक्ती सैल करतो.
वसिष्ठ उवाच