Shloka 23
अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
बुद्धिद्रव्येण दृश्येत मनोदीपेन लोककृत् महतस्तमसस्तात पारे तिष्ठन्नतामस:
buddhi-dravyeṇa dṛśyeta mano-dīpena loka-kṛt | mahatas tamasas tāta pāre tiṣṭhann atāmasaḥ ||
लोकांचा स्रष्टा परमात्मा सूक्ष्म बुद्धितत्त्वाने—मनाला दीपक करून—साक्षात् अनुभवल्या जाऊ शकतो. वत्सा! तो परमात्मा महान अंधकाराच्या पलीकडे स्थित असून तमोगुणरहित आहे; म्हणून वेदपारगामी सर्वज्ञ ऋषी त्याला ‘तमोनुद’—अज्ञाननाशक—म्हणतात. तो निर्मळ, शुद्ध, अज्ञानरहित, कोणत्याही लिंग-चिन्हांपासून रहित ‘अलिंग’ आहे. हाच योग्यांचा योग; यापेक्षा योगाचे दुसरे लक्षण काय असू शकेल? अशा साधनेने योगी सर्वांचा द्रष्टा, अजन्मा, अजर-अमर परमात्म्याचे दर्शन करतो.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Realization of the Supreme is possible when the intellect becomes subtle and discriminative, and the mind is made a steady ‘lamp’ for contemplation. The Supreme is beyond ignorance (tamas) and without limiting attributes (aliṅga); yoga is defined here as this direct inner realization of the unborn, deathless Seer.
In the Mokṣa-oriented discourse of Śānti Parva, Vasiṣṭha instructs his listener on contemplative knowledge: how the purified mind and refined intellect enable direct perception of the world-creator, described as beyond darkness and attribute-less, which yogins realize through disciplined practice.