Shloka 33
Adhyāya 302: Guṇa-vicāra, Gati-bheda, and the Imperishable State
Yājñavalkya–Janaka
हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृक्षे गवि चैव ह । यच्च मूर्तिमयं किंचित् सर्वत्रैतन्निदर्शनम्,नरश्रेष्ठ! तीनों लोकोंमें जितने देहधारी हैं, उन सबमें इन्हीं तत्त्वोंके समुदायको देह समझना चाहिये। देवता, मनुष्य, दानव, यक्ष, भूत, गन्धर्व किन्नर, महासर्प, चारण, पिशाच, देवर्षि, निशाचर, दंश (डंक मारनेवाली मक्खी), कीट, मच्छर, दुर्गन्धित कीड़े, चूहे, कुत्ते, चाण्डाल, हिरन, श्वपाक (कुत्ताका मांस खानेवाला), पुल्कस (म्लेच्छ), हाथी, घोड़े, गधे, सिंह, वृक्ष और गौ आदिके रूपमें जो कुछ मूर्तिमान् पदार्थ है, सर्वत्र इन्हीं तत्त्वोंका दर्शन होता है
hasty-aśva-khara-śārdūle sa-vṛkṣe gavi caiva ha | yac ca mūrtimayaṃ kiñcit sarvatraitad nidarśanam, naraśreṣṭha ||
वसिष्ठ म्हणाले—नरश्रेष्ठ! हत्ती, घोडा, गाढव व वाघ; वृक्ष आणि गाय—यांतही; जे काही मूर्तिमान्, देहधारी आहे, सर्वत्र याचाच निदर्श दिसतो. म्हणून त्रैलोक्यातील सर्व देहधाऱ्यांमध्ये देह हा याच मूल तत्त्वांचा समुच्चय आहे असे समजावे.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
All embodied forms—whether human, animal, plant, or other beings—are to be understood as configurations of the same fundamental elements. Recognizing this sameness supports ethical restraint, humility, and detachment from superficial differences of species, status, or appearance.
In Śānti Parva’s instructional discourse, Vasiṣṭha addresses a ‘best of men’ and points to many kinds of beings to illustrate a single philosophical point: wherever there is a tangible body, the same elemental basis is observable, so the ‘body’ is a common composite rather than an ultimate self.