Shloka 19
Adhyāya 302: Guṇa-vicāra, Gati-bheda, and the Imperishable State
Yājñavalkya–Janaka
सांख्ये च पल्यते शास्त्रे नामभिरबहुधात्मक: । विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृत:
sāṅkhye ca palyate śāstre nāmabhir bahudhātmakaḥ | vicitrarūpo viśvātmā ekākṣara iti smṛtaḥ ||
वसिष्ठ म्हणाले—सांख्यशास्त्रातही त्या तत्त्वाचे वर्णन अनेक नामांनी व अनेक प्रकारांनी केलेले आहे. तो विचित्ररूपधारी, विश्वात्मा आणि ‘एकाक्षर’ (अक्षर ब्रह्म) असा स्मरणात आहे. असंख्य नाम-रूपांत प्रकट होत असूनही तोच एक सर्वव्यापी तत्त्व त्रैलोक्याची रचना करतो आणि त्यातच व्यापून राहतो; म्हणून तो ‘विश्वरूप’ मानला जातो.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the ultimate Reality is one, yet spoken of in many ways: it is called the cosmic Self and the imperishable ‘single syllable.’ Diversity of names and forms does not contradict unity; rather, the One appears manifold while remaining all-pervading.
Vasiṣṭha is instructing his listener in a philosophical context within Śānti Parva, aligning Sāṅkhya discourse with broader Mahābhārata teaching: the supreme principle is described through multiple epithets to guide understanding of creation and pervasion.