Shloka 115
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
एतन्मयोक्तं नरदेव तत्त्व॑ नारायणो विश्वमिदं पुराणम् स सर्गकाले च करोति सर्ग संहारकाले च तदत्ति भूय:
etan mayoktaṃ naradeva tattvaṃ nārāyaṇo viśvam idaṃ purāṇam | sa sargakāle ca karoti sargaṃ saṃhārakāle ca tad atti bhūyaḥ ||
भीष्म म्हणाले—हे नरदेव! हे सांख्याचे तत्त्व मी तुला सांगितले. हे प्राचीन विश्व प्रत्यक्षात सर्वत्र विराजमान भगवान नारायणच आहेत. सृष्टीकाळी तेच जगाची निर्मिती करतात आणि संहारकाळी तेच ते पुन्हा आपल्या मध्ये विलीन करतात. अशा रीतीने जगत् आपल्या स्वरूपात सामावून, सर्वभूतांचे अंतरात्मा भगवान नारायण कल्पांमधील काळात एकार्णवाच्या जलावर शयन करतात.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a theistic cosmology: the entire ancient universe is Nārāyaṇa Himself. Creation and dissolution are cyclical acts of the same Supreme Being—He manifests the world at creation and reabsorbs it into Himself at dissolution—implying that all beings rest in and depend upon the one divine reality.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs the king (Yudhiṣṭhira) on ultimate principles after the war. Here he concludes a doctrinal explanation (linked with Sāṅkhya-style ‘tattva’ discussion) by identifying the cosmic process—sarga and saṃhāra—with Nārāyaṇa’s sovereignty over the universe.