Shloka 51
Saṃhāra-krama (The Sequence of Cosmic Dissolution) — Yājñavalkya’s Discourse
यथा कश्रिद् वन॑ घोरं बहुसर्पसरीसूपम् । श्वभ्रवत् तोयहीनं च दुर्गमें बहुकण्टकम्
yathā kaścid vanaṁ ghoraṁ bahu-sarpa-sarīsṛpam | śvabhravat toyahīnaṁ ca durgamaṁ bahu-kaṇṭakam ||
भीष्म म्हणाले—जसे एखादाच विरळा मनुष्य अनेक साप-सरिसृपांनी भरलेल्या, जलशून्य दरीसारख्या, दुर्गम व काटेरी घोर वनातून—जिथे अन्न मिळणे कठीण, भय अधिक, दावानलाने वृक्ष जळालेले आणि मार्ग चोर-डाकूंनी भरलेला—सकुशल जाऊ शकतो; तसेच योगपथाचा आश्रय घेऊन एखादाच विरळा द्विज त्यावर कुशलतेने चालू शकतो, कारण तो मार्ग अनेक दोष व कठीणपणांनी भरलेला मानला आहे.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the yogic path is intrinsically difficult and perilous—like crossing a deadly, thorny, waterless forest—and therefore only a rare, well-prepared practitioner can proceed safely; it calls for vigilance, endurance, and freedom from common pitfalls.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on higher dharma and spiritual disciplines. Here he uses a vivid simile of a dangerous forest journey to explain why progress on the path of Yoga is uncommon and requires exceptional steadiness.