Shloka 19
Saṃhāra-krama (The Sequence of Cosmic Dissolution) — Yājñavalkya’s Discourse
शत्रुदमन! जैसे निर्बल पक्षी सूक्ष्म जालमें फँसकर बन्धनको प्राप्त हो अपने प्राण खो देते हैं और बलवान् पक्षी जाल तोड़कर उसके बन्धनसे मुक्त हो जाते हैं
śatrudamana! yathā nirbala-pakṣiṇaḥ sūkṣma-jāle phasītvā bandhanaṃ prāpya prāṇān jahati, balavantaḥ pakṣiṇaś ca jālaṃ bhittvā tasya bandhanād vimucyante, tathā karma-janita-bandhanaiḥ baddhā nirbalā yoginaḥ sarvathā naśyanti; kintu parantapa! yoga-balena sampannā yoginaḥ sarva-bandhanebhyaḥ pramucyante. alpakāgniḥ yathā rājan vahnīḥ śāmyati durbalaḥ, ākrānta indhanaiḥ sthūlaiḥ; tadvat yogaḥ durbalaḥ prabho—rājan! yathā alpatvāt durbalo ’gniḥ sthūla-indhana-bhāreṇa dīpyamānaḥ na bhavati, api tu śāmyati, tathā nirbalo yogī mahato yogasya bhāreṇa pīḍitaḥ praṇaśyati.
भीष्म म्हणाले—शत्रुदमन! जसा दुर्बल पक्षी सूक्ष्म जाळ्यात अडकून बंधनात पडतो व प्राण गमावतो, आणि बलवान पक्षी जाळे फोडून बंधनातून मुक्त होतो; तसाच कर्मजन्य पाशांनी बांधलेला दुर्बल योगी सर्वथा नष्ट होतो. परंतप! योगबलाने संपन्न योगी सर्व प्रकारच्या बंधनांतून सुटतो. राजन्! जशी अल्प व दुर्बल अग्नीवर जाडजूड लाकडे रचली तर ती जळण्याऐवजी विझून जाते, तसा प्रभो! दुर्बल साधक महान योगाच्या भाराने दबून फल मिळविण्याऐवजी नाश पावतो.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Yoga must be undertaken with adequate inner strength and preparation; otherwise, the practitioner remains trapped in karma-born bondage and may be harmed by attempting a ‘great’ discipline without capacity. True yogic power breaks bonds and leads toward freedom.
In Shanti Parva, Bhishma instructs the king on dharma and spiritual practice. Here he uses two analogies—birds in a net and a small fire smothered by heavy logs—to contrast weak, unprepared yogins who fail with strong, well-endowed yogins who attain release.