Shloka 140
Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
मृत्यु, क्षुर॒ .छेदन करनेका शस्त्र), कृत्य (छेदन करने योग्य), पक्ष (मित्र) तथा अपक्ष- क्षयंकर (शत्रुपक्षका नाश करनेवाले) भी आप ही हैं। आप मेघके समान काले, बड़ी-बड़ी दाढ़ोंवाले और प्रलयकालीन मेघ हैं ।।
mṛtyuḥ kṣuraś chedana-karaṇaṃ śastraṃ kṛtyaṃ chedana-yogyaṃ pakṣaḥ mitram apakṣa-kṣayaṅkaraḥ śatru-pakṣa-nāśakaś ca tvam eva | tvam megha-samaḥ kālaḥ mahā-dāḍhāḥ pralayakālīya-meghaḥ || ghaṇṭo ’ghaṇṭo ghaṭī ghaṇṭī carucelī milī-milī | brahma-kāyikam agnīnāṃ daṇḍī muṇḍas tri-daṇḍa-dhṛk tvam eva ||
भीष्म म्हणाले— मृत्यू आपणच; आपणच क्षुर—छेदन करणारे शस्त्र, आपणच कृत्य आणि छेद्यही. आपणच पक्ष (मित्र) आणि अपक्ष-क्षयकर (शत्रुपक्षाचा नाश करणारे) आहात. आपण मेघश्याम, महादंष्ट्र आणि प्रलयमेघासमान आहात. ‘घण्ट’, ‘अघण्ट’, ‘घटी’, ‘घण्टी’, ‘चरुचेली’ आणि ‘मिली-मिली’—ही सर्व नावेही आपलीच; जे प्रकट-अप्रकट करतात, कर्मफळाने बांधतात, लोकांत निनादतात, जीवांशी क्रीडा करतात आणि कारणरूपाने सर्वत्र व्यापतात. आपणच ब्रह्म; आपणच अग्निस्वरूप; आपणच दण्डी, मुण्ड आणि त्रिदण्डधारी आहात.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse identifies the supreme principle as both terrifying and sustaining: Death and Time, ally and destroyer, manifest and unmanifest. Ethically, it frames worldly power and mortality as expressions of a single cosmic order, urging humility and surrender to dharma rather than ego-driven control.
In Śānti Parva, Bhīṣma—lying on the bed of arrows—utters a hymn-like sequence of divine epithets. Here he praises the deity as the force behind destruction, karmic fruition, and ascetic discipline, using dense names and images (cloud-dark, pralaya, bells/time-measures) to convey omnipresence and sovereignty.