Shloka 107
Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
आपके केश गंगाके तरंगोंसे अंकित तथा मुञ्जके समान हैं। आपको नमस्कार है। आप ब्राह्मणोंके छ: कर्म--अध्ययन-अध्यापन, यजन-याजन तथा दान और प्रतिग्रहसे संतुष्ट रहते हैं; स्वयं यजन, अध्ययन और दानरूप तीन कर्मोंमें ही तत्पर रहते हैं। आपको मेरा प्रणाम है ।।
varṇāśramāṇāṁ vidhivat pṛthak-karmanivartini | namo ghuṣyāya ghoṣāya namaḥ kalakalāya ca ||
ज्यांचे केश गंगेच्या तरंगांनी अंकित झालेले व मुञ्जासारखे आहेत त्यांना नमस्कार. जे ब्राह्मणांच्या सहा कर्मांनी—अध्ययन-अध्यापन, यजन-याजन, दान-प्रतिग्रह—संतुष्ट राहतात आणि स्वतः यजन, अध्ययन व दान—या तीन कर्मांतच निरत राहतात त्यांना माझा प्रणाम. जे वर्ण-आश्रमांच्या विधिपूर्वक वेगवेगळ्या कर्ममर्यादा स्थापन करतात—त्या पवित्र नादाला, त्या घोषाला आणि त्या कलकल-ध्वनीला नमस्कार।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse venerates the principle that dharma is sustained when the duties of each varṇa and āśrama are kept distinct and followed according to rule; the ‘sound’ imagery suggests public proclamation, ritual recitation, and the living rhythm of ordered conduct.
In Śānti Parva, Bhīṣma continues his instruction on dharma and social order; here he offers salutations to the force (personified) that maintains proper differentiation of duties, praising the resonant and murmuring sounds associated with regulated religious and communal life.