Previous Verse
Next Verse

Shloka 40

श्रेयो-धर्मकर्मविचारः

Inquiry into Śreyas, Dharma, and Karma

स तत्र संहारविसर्गमेक॑ स्वधर्मजैर्बन्धनै: क्लिश्यमान: । ततः स हारिद्रमुपैति वर्ण संहारविक्षेपशते व्यतीते

sa tatra saṁhāra-visargam ekaṁ svadharma-jair bandhanaiḥ kliśyamānaḥ | tataḥ sa hāridram upaiti varṇaṁ saṁhāra-vikṣepa-śate vyatīte ||

तेथे देही जीव संहार व विसर्ग यांचा एकच चक्र भोगतो, स्वधर्मातून उत्पन्न झालेल्या बंधनांनी क्लेश पावत परिभ्रमण करीत. नंतर संहार व विक्षेप यांचे असे शंभर आवर्त व्यतीत झाल्यावर तो हारिद्र—पिवळट-सुवर्ण—अवस्था प्राप्त करतो.

सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतत्र
संहार-विसर्गम्withdrawal and emission (dissolution and creation)
संहार-विसर्गम्:
Karma
TypeNoun
Rootसंहार-विसर्ग
FormMasculine, Accusative, Singular
एकःalone
एकः:
Karta
TypeAdjective
Rootएक
FormMasculine, Nominative, Singular
स्वधर्म-जैःborn of one’s own dharma
स्वधर्म-जैः:
Karana
TypeAdjective
Rootस्वधर्म-ज
FormNeuter, Instrumental, Plural
बन्धनैःby bonds, fetters
बन्धनैः:
Karana
TypeNoun
Rootबन्धन
FormNeuter, Instrumental, Plural
क्लिश्यमानःbeing afflicted, being tormented
क्लिश्यमानः:
Karta
TypeVerb
Rootक्लिश्
FormMasculine, Nominative, Singular, Passive, शानच् (present passive participle)
ततःthen, thereafter
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
हारिद्रम्yellow (golden)
हारिद्रम्:
Karma
TypeAdjective
Rootहारिद्र
FormMasculine, Accusative, Singular
उपैतिattains, reaches
उपैति:
Kriya
TypeVerb
Rootउप-इ
FormPresent, Indicative, Third, Singular, Parasmaipada
वर्णम्color, complexion
वर्णम्:
Karma
TypeNoun
Rootवर्ण
FormMasculine, Accusative, Singular
संहार-विक्षेप-शतेwhen a hundred (cycles of) dissolution and projection have (occurred)
संहार-विक्षेप-शते:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसंहार-विक्षेप-शत
FormNeuter, Locative, Singular
व्यतीतेwhen (it) has passed, after (it) has elapsed
व्यतीते:
Adhikarana
TypeVerb
Rootवि-अति-इ
FormNeuter, Locative, Singular, क्त (past passive participle used locatively absolute)

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma

Educational Q&A

Even what is called one’s own dharma can become a binding force when it hardens into attachment and karmic compulsion; the being is carried through repeated cycles of dissolution and re-manifestation until a further qualitative transformation is reached.

Bhīṣma describes a metaphysical process: an individual being, afflicted by bonds arising from its own nature and duties, passes through repeated alternations of cosmic withdrawal (saṁhāra) and projection (visarga/vikṣepa), and after many such cycles attains a distinct ‘hāridra’ state.