श्रेयो-धर्मकर्मविचारः
Inquiry into Śreyas, Dharma, and Karma
स तत्र संहारविसर्गमेक॑ स्वधर्मजैर्बन्धनै: क्लिश्यमान: । ततः स हारिद्रमुपैति वर्ण संहारविक्षेपशते व्यतीते
sa tatra saṁhāra-visargam ekaṁ svadharma-jair bandhanaiḥ kliśyamānaḥ | tataḥ sa hāridram upaiti varṇaṁ saṁhāra-vikṣepa-śate vyatīte ||
तेथे देही जीव संहार व विसर्ग यांचा एकच चक्र भोगतो, स्वधर्मातून उत्पन्न झालेल्या बंधनांनी क्लेश पावत परिभ्रमण करीत. नंतर संहार व विक्षेप यांचे असे शंभर आवर्त व्यतीत झाल्यावर तो हारिद्र—पिवळट-सुवर्ण—अवस्था प्राप्त करतो.
भीष्म उवाच
Even what is called one’s own dharma can become a binding force when it hardens into attachment and karmic compulsion; the being is carried through repeated cycles of dissolution and re-manifestation until a further qualitative transformation is reached.
Bhīṣma describes a metaphysical process: an individual being, afflicted by bonds arising from its own nature and duties, passes through repeated alternations of cosmic withdrawal (saṁhāra) and projection (visarga/vikṣepa), and after many such cycles attains a distinct ‘hāridra’ state.