Shloka 23
मोक्षोपाय-निर्णयः
Determination of the Means to Liberation
वह तो मरघटमें जाकर मृत शरीरसे चिह्नभूत वस्त्र आदि उतार लाता है और देवताओंकी सम्पत्तिको भी लूट लेता है। जिनकी बुद्धि मारी गयी है, उन डाकुओंपर जो कोई विश्वास करता है, वह मूर्ख है ।। सत्यवानुवाच तान् न शक्नोषि चेत् साधून् परित्रातुमहिंसया । कस्यचिद् भूतभव्यस्य लाभेनान्तं तथा कुरु,सत्यवानने कहा--पिताजी! यदि आप लुटेरोंका वध न करके साधुओंकी रक्षा करनेमें असमर्थ हैं, अथवा उन दस्युओंको ही साधु बनाकर अहिंसाद्वारा उनकी प्राणरक्षा नहीं कर सकते तो भूत, वर्तमान और भविष्यमें उनके पारमार्थिक लाभका उद्देश्य सामने रखकर किसी उत्तम उपायसे उनका या उनकी दस्युवृत्तिका अन्त कर दीजिये
humatsena uvāca: sa tu śmaśānaṁ gatvā mṛtaśarīrāt cihnabhūtāni vastrādīni apaharati, devatānāṁ sampattim api luṇṭhati. yeṣāṁ buddhir hatā, teṣu dasyuṣu yaḥ kaścid viśvasiti sa mūḍhaḥ. satyavān uvāca: tān na śaknoṣi cet sādhūn paritrātum ahiṁsayā, kasyacid bhūtabhavyasya lābhena antaṁ tathā kuru.
हुमत्सेन म्हणाला—तो स्मशानात जाऊन मृतदेहावरची ओळख पटविणारी वस्त्रे वगैरे काढून आणतो आणि देवतांची संपत्तीही लुटतो. ज्यांची बुद्धी नष्ट झाली आहे अशा दरोडेखोरांवर जो विश्वास ठेवतो, तो मूर्ख आहे. सत्यवान म्हणाला—पिताजी! आपण दरोडेखोरांचा वध न करता सज्जनांचे रक्षण करू शकत नसाल, आणि अहिंसेने त्यांना सज्जन बनवून त्यांचे प्राणही वाचवू शकत नसाल, तर भूत-वर्तमान-भविष्य यांतील त्यांच्या खऱ्या कल्याणाचा विचार करून योग्य उपायाने त्यांचा अंत करा, किंवा त्यांच्या दस्युवृत्तीचा अंत करा.
हुमत्सेन उवाच
Educational Q&A
Non-violence is ideal, but a ruler’s duty to protect the righteous remains paramount; if reform through ahiṁsā is not possible, one should end the harm—aiming at the wrongdoer’s long-term welfare—by an appropriate, dharmic measure.
Humatsena condemns the extreme impiety of bandits who steal even from corpses and from divine property, warning against trusting them. Satyavān then urges his father to protect good people: either reform the robbers without violence, or otherwise stop them decisively, with their ultimate welfare in view.