Shloka 43
पापात्म-धर्मात्म-लक्षणम् तथा निर्वेदेन मोक्षमार्गः | Marks of the Sinful and the Righteous; Dispassion (Nirveda) as a Path to Liberation
“इस प्रकार विचार करनेसे एक तो वह नारी होनेके कारण ही अवध्य है, दूसरे मेरी पूजनीया माता है। माताका गौरव पितासे भी बढ़कर है, जिसमें मेरी माँ प्रतिष्ठित है। नासमझ पशु भी स्त्री और माताको अवध्य मानते हैं (फिर मैं समझदार मनुष्य होकर भी उसका वध कैसे करूँ?) ।।
devatānāṁ samavāyam ekasthaṁ pitaraṁ viduḥ | martyānāṁ devatānāṁ ca snehād abhyeti mātaram ||
असा विचार करता ती स्त्री असल्यामुळेच अवध्य आहे; आणि ती माझी पूज्य माता आहे. मातेला मिळणारा गौरव पित्यापेक्षाही अधिक आहे, कारण माझ्या जीवनाची व श्रद्धेची प्रतिष्ठा तिच्यातच आहे. अडाणी पशूही स्त्री व मातेला अवध्य मानतात—मग मी विवेकी मनुष्य होऊन तिचा वध कसा करीन? मनीषी म्हणतात: पिता हा एका ठिकाणी स्थित देवसमूहासारखा आहे; परंतु माता आपल्या स्नेहाने मर्त्य आणि देव—दोन्ही समुदायांना आपल्या अंतःकरणात सामावून घेते. म्हणून मातेमहिमा पित्याहूनही श्रेष्ठ आहे.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse elevates the ethical inviolability of the mother (and, by extension, women) and argues that maternal status commands the highest restraint: the father is revered as a concentrated embodiment of divine authority, yet the mother—through her nurturing affection—symbolically contains and sustains the entire world of beings; therefore harming her is a grave violation of dharma.
Bhishma is articulating a moral justification for refusing violence against a woman who is also his mother. He reasons from dharma and natural instinct (even animals refrain) to establish that matricide or harm to the mother is unthinkable, and he supports this with a maxim contrasting the father’s divine representative role with the mother’s all-encompassing, life-sustaining status.